Η υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα στο ιστορικό ναυάγιο «Μέντωρ»-πλοίο του Έλγιν στα Κύθηρα

Νέα ευρήματα  εντοπίστηκαν από την Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων στο πλοίο που μετέφερε γλυπτά της Ακρόπολης. Με σημαντικά αποτελέσματα ολοκληρώθηκε για το 2025 η συστηματική υποβρύχια αρχαιολογική έρευνα της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων στο ιστορικό ναυάγιο ΜΕΝΤΩΡ, υπό τη διεύθυνση του αρχαιολόγου Δρ. Δημητρίου Κουρκουμέλη – Ροδοστάμου, Αναπληρωτή Προϊστάμενου της Υπηρεσίας.

Το μπρίκι ΜΕΝΤΩΡ, ένα από τα ιδιόκτητα πλοία του Λόρδου Έλγιν, βυθίστηκε τον Σεπτέμβριο του 1802 έξω από το λιμάνι του Αβλέμονα στα νοτιοανατολικά των Κυθήρων, μεταφέροντας αρχαιότητες — μεταξύ αυτών και τμήματα του γλυπτού διακόσμου των μνημείων της Ακρόπολης. Η φετινή ανασκαφική περίοδος επικεντρώθηκε σε περιοχές δυτικά και βόρεια του σωζόμενου σκαριού.

Η Τομή 1/2025: Αναζήτηση καταλοίπων του σκαριού δυτικά του ναυαγίου

Η πρώτη ανασκαφική τομή (Τομή 1/2025) ορίστηκε περίπου πέντε μέτρα δυτικά του σωζόμενου σκαριού, με στόχο να διερευνηθεί εάν είχαν διατηρηθεί τμήματα του πλοίου.

Η ανασκαφή, που έφτασε σε βάθος περίπου ενός μέτρου από τον πυθμένα, δεν αποκάλυψε ίχνη του σκαριού, επιβεβαιώνοντας την υπόθεση ότι το πλοίο, μετά τη βύθισή του, παρέμεινε εκτεθειμένο για μεγάλο διάστημα στον πυθμένα και αποσυντέθηκε γρήγορα.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή την καταστροφή φαίνεται πως έπαιξε η πρώτη ναυαγιαιρεσία του 1802, όταν οι σφουγγαράδες που ανέλαβαν την ανέλκυση του φορτίου άνοιξαν είσοδο στο πέτσωμα του πλοίου για να φτάσουν στο αμπάρι. Πρόκειται για το σημείο που είχε προκληθεί η εισροή υδάτων κατά την πρόσκρουση στα βράχια, όπως περιγράφει ο γραμματέας του Έλγιν, William Hamilton. Η επέμβαση αυτή οδήγησε στην πλήρη καταστροφή του μεγαλύτερου μέρους του σκαριού.

Η Τομή 2/2025: Ευρήματα από τον εξαρτισμό και την επιχάλκωση του πλοίου

Η δεύτερη τομή (Τομή 2/2025) πραγματοποιήθηκε βόρεια της σωζόμενης τρόπιδας, με στόχο να διαπιστωθεί εάν υπήρχε διασπορά καταλοίπων προς την περιοχή αυτή.

Αν και δεν εντοπίστηκαν θραύσματα νομέων από το πέτσωμα, η ανασκαφή αποκάλυψε:

• αντικείμενα από τον εξαρτισμό του πλοίου,

• θραύσματα σκευών καθημερινής χρήσης,

• τμήματα από την εξωτερική επιχάλκωση του πετσώματος.

Η επιχάλκωση προστάτευε τα ύφαλα τμήματα του πλοίου, ενώ το κατώτερο τμήμα —ιδίως η τρόπιδα— ενισχυόταν με φύλλα μολύβδου. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα τμήμα όπου διακρίνεται καθαρά η ένωση των φύλλων χαλκού με τα φύλλα μολύβδου, στοιχείο σημαντικό για την κατανόηση της ναυπηγικής τεχνικής του πλοίου.

Ξεχωριστό εύρημα αποτελεί και ένα τμήμα πήλινης πλάκας, πιθανότατα σχετιζόμενο με τη μόνωση της εστίας του πλοίου, το οποίο εντοπίστηκε κοντά στην τρόπιδα.

Σημαντικό εύρημα: Θραύσμα μαρμάρινου γλυπτού από το φορτίο του ΜΕΝΤΩΡ

Ιδιαίτερη μνεία αξίζει στον εντοπισμό ενός μαρμάρινου διακοσμητικού στοιχείου, το οποίο αποτελεί θραύσμα πλάκας με διακοσμητική σταγόνα. Το εύρημα αυτό πιθανότατα ανήκει είτε σε κανόνα επιστυλίου είτε σε πρόμοχθο γείσου.

Με διαστάσεις 9,3 × 4,7 εκ. και διάμετρο σταγόνας 6,51 εκ., το θραύσμα παρουσιάζει αναλογίες που μπορούν να συγκριθούν με τις μετρήσεις του Αναστάσιου Ορλάνδου για τις σταγόνες του επιστυλίου του Παρθενώνα.

Πρόκειται για το πρώτο θραύσμα γλυπτού διακόσμου που εντοπίζεται στο ναυάγιο και σχετίζεται άμεσα με το πολύτιμο φορτίο που μετέφερε το ΜΕΝΤΩΡ — φορτίο που ανελκύστηκε σχεδόν στο σύνολό του κατά τη ναυαγιαιρεσία του 1802. Η ολοκλήρωση της συντήρησης και η περαιτέρω μελέτη αναμένεται να φωτίσουν την ακριβή προέλευση του γλυπτού.

Η ομάδα της έρευνας

Στην υποβρύχια ανασκαφή του 2025 συμμετείχαν επιστήμονες πολλών ειδικοτήτων: αρχαιολόγοι, θαλάσσιοι βιολόγοι, εκπαιδευτές καταδύσεων, υποβρύχιοι φωτογράφοι, συντηρητές και τεχνικοί βυθού.

Συγκεκριμένα συμμετείχαν οι:

Δρ. Αλέξανδρος Τούρτας, Δρ. Έλενα Μπονέλου, Άρης Μιχαήλ, Δρ. Γιάννης Ίσσαρης, Δρ. Ελπίδα Καραδήμου, Βασίλης Τσιαΐρης (ΜΑ), Χρύσα Φουσέκη, Ειρήνη Μάλλιου, Σπύρος Μουρέας, Γιώργος Μπουζαλάκος, Στέφανος Κόντος, Μανουήλ Κουρκουμέλης, Μαρία Τσόκλα.