Η Άλλη Θήβα : Όταν το θέατρο αποκαλύπτει πληγές, ψυχικά τραύματα και βία

 

Μια άλλη Θήβα… Μια παράσταση χείμμαρος  που ανοίγει την πληγή, όπως μοναδικά μπορεί να αποκαλύπτει το θέατρο. Φαινομενικά, είμαστε μπροστά σε μια πατροκτονία, ένα ειδεχθές έγκλημα. Όμως το θέατρο έρχεται να αποκαλύψει ένα έγκλημα πίσω από το έγκλημα: Ο ναρκισσιστής γονιός που βασανίζει το παιδί του λεκτικά και  ψυχολογικά . Ένας ναρκισσιστής γονιός απορρίπτει με τη συμπεριφορά του το παιδί του –σκόπιμα ή ακούσια–, μειώνει την αξία του, το κάνει να νιώθει ανεπιθύμητο…

της Μαρίας Αλιιμπέρτη

Η παράσταση θέτει ερωτήματα: Όταν δεν υπάρχει γονεϊκή στοργή, ένας πατέρας είναι σαδιστής, ο θάνατός του από το χέρι του παιδιού του μπορεί να θεωρηθεί πατροκτονία; Όταν μάλιστα λέει στο παιδί του συστηματικά  ότι δεν το αγαπά, μήπως του οπλίζει το χέρι; Μήπως ο ίδιος ανατρέφει το τέρας που θα τον εκδικηθεί;

Το θύμα ή ο δολοφόνος;

Σε μια γλαφυρή αφήγηση που μπαινεις χωρίς καλά -καλά να το καταλάβεις, γίνεσαι μέρος της κατάστασης, η υπόθεση σε αφορά- μεγάλη κατάκτηση από την πλευρά των ηθοποιών- μοιράζεσαι τον πόνο ενός παιδιού που πληγώθηκε, και τώρα θα περάσει την υπόλοιπη ζωή του πίσω από κάγκελα, επειδή αντέδρασε με τον τρόπο που στην πραγματικότητα του φέρθηκαν, του  έμαθαν την ΒΙΑ.

Και εν τέλει μπαίνεις στο συλλογισμό,  ως θεατής, μήπως ο ανήλικος δράστης είχε ένα άλλοθι όπως ο Οιδίποδας την άγνοια: Ποιο είναι το μεγαλύτερο τέρας; Ο νεαρός θύτης;  Ή ο  πα-τέρας ως ηθικός αυτουργός της επιθετικότητας; Μήπως το θύμα τελικά γαλουχούσε τον δολοφόνο του, καταδικάζοντας μια παιδική ψυχή να ζει για χρόνια σε μια φυλακή απαξίωσης και εξευτελισμού από τον  ίδιο πατέρα;

Σκέψεις μετά την παράσταση

Πολλές τέτοιες σκέψεις βασάνιζαν το μυαλό μου μετά την παράσταση «Μια άλλη Θήβα». Η θεατρική εμπειρία γέννησε προβληματισμούς για τις σχέσεις παιδιών–γονέων, τη δικαιοσύνη, τον σωφρονισμό, αλλά κυρίως για την ευαισθησία και τη δεύτερη ευκαιρία.

Και από ότι φάνηκε η παράσταση  δεν άγγιξε μόνο εμένα: Τα βαθιά νοήματα  συγκίνησαν το κοινό –όπως κατέδειξε το θερμό χειροκρότημα στο τέλος της παράστασης. Η  παράσταση « Μια Άλλη Θήβα» αποδεικνύει ότι το θέατρο μπορεί να αφυπνίσει σε μια εποχή που έχουμε ανάγκη την ενσυναίσθηση. Με τόσες ειδήσεις κακοποίησης παιδιών, υπάρχει ο κίνδυνος να αποκτήσουμε ανοσία. Στην Ελλάδα ζήσαμε τραγικά γεγονότα, όπως η κακοποίηση μέχρι θανάτου του τρίχρονου Άγγελου στην Κρήτη. Υπάρχουν όμως και παιδιά που κακοποιούνται ψυχολογικά και λεκτικά. Αυτά τα παιδιά μεγαλώνουν με θυμό και βία μέσα τους και μπορεί να είναι δίπλα μας.

Οι ερμηνείες

Αν και το κείμενο αναφέρει ότι η ιστορία εξελίσσεται μακριά, θα μπορούσε να είναι δίπλα μας, στη διπλανή πόρτα. Οι ηθοποιοί  Δημήτρης Καπουράνης και Θάνος Λέκκας με τις συγκλονιστικές ερμηνείες τους μας κάνουν να νιώθουμε οικεία απέναντι στους ήρωες, μας βοηθούν να προσεγγίζουμε τον ανήλικο "θύτη", όχι ως δράστη της αποτρόπαιας πράξης, να βλέπουμε τον πληγωμένο άνθρωπο και όχι μόνο τον δολοφόνο: Να καταλαβαίνουμε γιατί πρέπει να δώσουμε συγχώρεση.

Διάδραση και συγκίνηση

Η παράσταση διαθέτει διάδραση και ενδιαφέρουσα πλοκή, με την αναπαράσταση συναντήσεων με πραγματικό πρωταγωνιστή. Κάποιες στιγμές νιώθεις ότι παρακολουθείς ντοκιμαντέρ, άλλες ότι διαβάζεις την πιο προσωπική εξομολόγηση.

Η Άλλη Θήβα  θα συνεχίζει και θα  ανεβαίνει και την χειμερινή θεατρική σεζόν, συνεπώς  όσοι δεν την έχουν δει την παράσταση,  είναι ευκαιρία να απολαύσουν μια εμπειρία που μας προκαλεί να δούμε αλλιώς την έννοια του θύματος, της βίας και της συγχώρεσης.

Ρωξάνη Γιάννου: Το τραύμα και η Τέχνη ως σανίδα σωτηρίας

 

Πως θα επιλέγατε άραγε να συμβολίσετε ένα τραύμα σας; Με μια πληγή; Μια βλάβη; Μια πρόσκρουση, Μια πτώση; Πολλές λέξεις θα μπορούσαν να αποδώσουν ένα τραύμα. Δεν θα ήταν το καλύτερο μέσο αφήγησης- απόδοσης η Τέχνη;

 Η Ρωξάνη Γιάννου, εικαστικός με μεταπτυχιακές σπουδές στις Καλές Τέχνες, στην Ιστορία των Συμβόλων με εξειδίκευση στο Carl Jung, μας δίνει απαντήσεις για τη «λύτρωση» της ψυχής μέσα από τη Τέχνη.  Με αφορμή την συμμετοχή σε μια ομαδική έκθεση μας «ξεδιπλώνει» τα επιχειρήματά της υπέρ της θεραπευτικής δύναμης της Τέχνης. Ίσως είναι η ιδανική συνομιλήτρια λόγω των σπουδών της σε θέματα Ψυχικής Υγείας, Εικαστικής Θεραπείας  και λόγω της συνεργασίας της με  το Μουσείου Ηρακλειδών για τα παιδικά του προγράμματα.

Η  συμμετοχή της, λοιπόν, στην έκθεση με τίτλο «Τραύμα» σε επιμέλεια της Ιστορικού και κριτικού Τέχνης  Νικολένας Καλαϊτζάκη, η οποία είχε την εμπνευσμένη ιδέα ανάδειξης του τραύμαυτος στην εποχή, στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών Τσιχριτζή το προσεχές διάστημα  στάθηκε η  αρχή της συνομιλίας μας κ. Γιάννου μας για τα ψυχικά τραύματα του παρελθόντος και τον καταλυτικό τρόπο διαχείρισης τους μέσα από τη Τέχνη. Η λειτουργία της αφύπνισης μέσω της Τέχνης και της μετουσίωσης εφαρμόστηκε στο έργο που θα μας παρουσιάσει και στην έκθεση, δημιούργημα παλαιότερων εποχών , «το συμπλήρωσα, το ολοκλήρωσα τώρα, με διαφορά  σχεδόν 10 ετών.  Ξαναδούλεψα από πάνω στην επιφάνεια, ταιριάζει πολύ στο concept. Ακριβώς είναι αυτό το τραύμα να γυρνάς στα παλιά και να διορθώνεις, και να βάζεις κι άλλη στρώση» θα μου εξηγήσει.

Περιγράφοντας το  έργο με τεχνική του κολλάζ,  τις πολλαπλές επιφάνειες που αφήνουν κάποια σημεία ορατότητας και κάποια «κρύβονται» με μπογιά,  η εικαστικός  προσδιορίζει ένα συμβολισμό στην διαδικασία και μια ψυχική αναλογία.  Η έρευνα για το τραύμα άλλωστε δεν είναι άγνωστο πεδίο για εκείνη καθώς ήδη έχει σχεδιάσει ένα πρόγραμμα για την απώλεια και το πένθος που θα υλοποιήσει μαζί με την Ιστορικό Τέχνης, καθηγήτρια του Πανεπιστήμιου Frederick Μαρία Αθανασέκου στο Μεσολόγγι. Το πρόγραμμα αυτό θα περιλαμβάνει έκθεση, εργαστήρια και διαλέξεις για το πώς το τραύμα θα γίνει εφόδιο για εξέλιξη. Σε αυτό το λεκτικό ταξίδι θα προσπαθήσουμε να δούμε με μια άλλη ματιά τραύμα.

 

-Τι σημαίνει για εσάς το τραύμα;

-«Είναι κάτι που έρχεται και ξανάρχεται. Είναι σε στρώσεις, έχει πολλές διαφορετικές πτυχές. Θεωρώ ότι είναι κάτι που μας κυνηγάει, ακόμα και εάν δεν το δουλεύουμε σε μια πρώτη φάση. Γι’ αυτό και τα έργα μου  τα δουλεύω πολλές φορές, αξιοποιώ πράγματα που έχω στο σπίτι, παλιά αντικείμενα.  Γι’ αυτό και καλώ τον κόσμο στα εργαστήρια που διοργανώνω να φέρνουν μαζί τους αντικείμενα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς, ένα γράμμα, μια φωτογραφία για να δουλέψουμε με τη δύναμη του συμβολισμού του αντικειμένου. Οπότε το τραύμα έχει να κάνει με την επαναφορά του στην επιφάνεια, στο φως και εννοείται σε ένα προστατευμένο πλαίσιο ώστε εάν δεν μπορεί να κλείσει, να μετουσιωθεί σε κάτι ουσιαστικό για την ζωή του ανθρώπου».

 

-Η Τέχνη εδώ λειτουργεί σαν διέξοδος, ως σημείο εκτόνωσης;

-«Λειτουργεί σαν σωτήρια σανίδα. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς αυτή, μας βοηθά στη μετουσίωση και να βρίσκουμε διέξοδο από τον  ρομποτικό λήθαργο της πραγματικότητας που υιοθετούμε σήμερα. Με την έννοια αυτή η Τέχνη μας ξυπνάει, να μας θυμίζει αυτά που ξεχνάμε στην καθημερινότητα».

 

-Με αφορμή την καθημερινότητα που θίξατε, ήθελα να σας ρωτήσω, η κοινωνία μας είναι ανοιχτή στον να ακούμε τα τραύματα των άλλων και να μοιραζόμαστε τα δικά μας τραύματα;

-«Πιστεύω ότι τώρα τελευταία έχουμε καλυτερεύσει. Έχει βοηθήσει και η εισαγωγή της ψυχολογίας στα περιοδικά. Νομίζω ότι κάνουμε βήματα σε αυτό. Κάπως οι περισσότεροι μπαίνουν σε μια διαδικασία,  έχει γίνει της μόδας η ψυχοθεραπεία στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, στο εξωτερικό εδώ και χρόνια. Νομίζω είμαστε  σε καλό δρόμο, όλοι έχουν ανοίξει μια πορτούλα να ακούσουν κάποια πράγματα και να διαπραγματευτούν, να ακούσουν και του αλλουνού τον πόνο, να βοηθήσουν και να πάρουν ένα μάθημα και για τον εαυτό τους. Νομίζω ότι θα έχει απήχηση η έκθεση και γι’ αυτό τον λόγο. Γιατί όλοι είμαστε σε μια διαδικασία ψαξίματος. Βέβαια στο συλλογικό ασυνείδητο το πιο πρόσφατο τραύμα είναι η πανδημία νομίζω ότι έβαλε τους ανθρώπους σε πολύ αναστοχαστική διάθεση».

 

-Κρίνοντας από το γεγονός ότι η έκθεση αυτή θα είναι μια συλλογική προσπάθεια, θα βγείτε και θα «μοιραστείτε» πολλοί καλλιτέχνες τα «τραύματά» σας, να αναμένουμε δυνατά συνθήματα;

-«Νομίζω ότι θα έχει μεγάλη ποικιλομορφία η έκθεση, θα μιλήσουμε για διαφορετικών ειδών τραύματα και το πως ο καθένας τα χρησιμοποιεί. Νομίζω, αν και δεν έχω προλάβει να δω όλα τα έργα των καλλιτεχνών που συμμετέχουν ότι πολλά έργα καλλιτεχνών θα έχουν ως ερέθισμα για έμπνευση την πανδημία και τον εγκλεισμό, γιατί ο κόσμος είχε χρόνο να αναστοχαστε , να κλειστεί στον εαυτό του και να δει τι του φταίει, τι του αρέσει στη ζωή του. 

Δεν θεωρώ ότι θα είναι μια έκθεση που θα αφήνει βαριά –πικρή επίγευση στον επισκέπτη, αλλά θα έχει πολλά επίπεδα. Μπορείς να ανοίγεις πράγματα , ήδη παρατήρησα σε ένα έργο της έκθεση ότι μοιάζει με ένα κουτί ή φάκελο που μπορεί να ανοιχτεί, κάτι κρυφό που παλεύει να έρθει στο φως».