Στην καρδιά της συνοικίας Φατίχ της Κωνσταντινούπολης, όχι μακριά από τα πολυσύχναστα γραφεία του Μητροπολιτικού Δήμου, βρίσκονται τα ταπεινά ερείπια ενός οικοδομήματος που κάποτε υψωνόταν ως η μεγαλοπρεπέστερη εκκλησία της Πόλης. Η Εκκλησία του Αγίου Πολυεύκτου, αφιερωμένη σε έναν ατρόμητο χριστιανό μάρτυρα, σχεδιάστηκε για να ανταγωνιστεί τον Ναό του Σολομώντα στην Ιερουσαλήμ και να αποτελέσει εκθαμβωτική δήλωση αυτοκρατορικής καταγωγής.
Είναι ο πρώτος πραγματικά μνημειακός ναός της Κωνσταντινούπολης πριν από την Αγία Σοφία του Ιουστινιανο, το λαμπρότερο οικοδόμημα της εποχής του (6ος αιώνας), πρόδρομος της αρχιτεκτονικής και διακόσμησης της Αγίας Σοφίας και κορυφαίο δείγμα αυτοκρατορικής τέχνης χάρη στην Ανικία Ιουλιανή. Η ιστορία της συνδέει την αφοσίωση του Αγίου Πολυεύκτου της Μελιτηνής με τη φιλοδοξία της κτητόρισσάς της, της Ανικίας Ιουλιανής, μιας από τις πιο αξιοσημείωτες γυναίκες της εποχής της.
Ο μάρτυρας που προκάλεσε την οργή της Ρώμης
Ο Άγιος Πολύευκτος, εύπορος αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού, ασπάστηκε τον χριστιανισμό χάρη στον φίλο του, Άγιο Νεάρχο. Εμπνευσμένος, αψήφησε ανοιχτά το διάταγμα του αυτοκράτορα Δέκιου το 250, που επέβαλλε θυσίες στους παραδοσιακούς ρωμαϊκούς θεούς. Έσκισε το αυτοκρατορικό διάταγμα στην πλατεία της πόλης, ποδοπάτησε τα είδωλα και διακήρυξε την πίστη του στον Χριστό. Η τόλμη του εξόργισε τις ρωμαϊκές αρχές. Παρά τις ικεσίες της οικογένειάς του, αρνήθηκε να αποκηρύξει την πίστη του και το 259 αποκεφαλίστηκε, ενώ ο Νεάρχος μαρτύρησε δια πυρός. Η αφοσίωσή του ενέπνευσε γενιές πιστών και ναοί προς τιμήν του ανεγέρθηκαν σε όλη την αυτοκρατορία.
Ανικία Ιουλιανή: η γυναίκα που αψήφησε αυτοκράτορες
Η εκκλησία του Αγίου Πολυεύκτου ήταν δημιούργημα της Ανικίας Ιουλιανής, γυναίκας εξαιρετικής καταγωγής και αποφασιστικότητας. Κόρη του δυτικού Ρωμαίου αυτοκράτορα Ολυβρίου, εγγονή του Βαλεντινιανού Γ΄ και απόγονος της δυναστείας των Θεοδοσίων, η Ιουλιανή παντρεύτηκε τον στρατηγό Φλάβιο Αρεόβινδο Δαγαλαΐφο. Η θέση της ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις παλιές δυτικές δυναστείες και τους νέους ανατολικούς ηγεμόνες της έδωσε τεράστια επιρροή, την οποία διοχέτευσε σε ευσεβή έργα σε όλη την Κωνσταντινούπολη.
Η εκκλησία-κόσμημα που έλαμπε από χρυσό, μάρμαρο και αμέθυστο
Χτισμένη μεταξύ 524 και 527 στα οικογενειακά της κτήματα, η εκκλησία δεν ήταν απλώς τόπος λατρείας αλλά μνημείο αυτοκρατορικής υπερηφάνειας. Ο διάκοσμός της συνδύαζε περσικά μοτίβα, γεωμετρικά σχέδια και φυτικά ανάγλυφα. Οι τοίχοι έλαμπαν από μάρμαρο, χρυσό, ελεφαντόδοντο, αμέθυστο και χρωματιστό γυαλί. Ψηφιδωτά απεικόνιζαν τον Χριστό, την Παναγία και τους αποστόλους, ενώ παγώνια —παλιά σύμβολα της Ήρας— επανανοηματοδοτήθηκαν ως χριστιανικά σύμβολα αναγέννησης.
Η πολιτική σύγκρουση που γέννησε ένα αρχιτεκτονικό θαύμα
Η εκκλησία φιλοξενούσε πολύτιμα λείψανα, μεταξύ των οποίων και το κρανίο του Αγίου Πολυεύκτου. Ένα επίγραμμα 76 στίχων εξυμνούσε την Ιουλιανή και διακήρυττε ότι το έργο της ξεπερνούσε ακόμη και τον Ναό του Σολομώντα — μια σαφής αιχμή προς τον αυτοκράτορα Ιουστίνο. Η αντιπαλότητά της με τον Ιουστινιανό υπήρξε θρυλική: όταν εκείνος απαίτησε τον πλούτο της, η Ιουλιανή έλιωσε το χρυσάφι της και το μετέτρεψε σε πλάκες για τη στέγη της εκκλησίας, αψηφώντας τον αυτοκράτορα.
Από την ακμή στην καταστροφή: το τέλος ενός βυζαντινού κολοσσού
Για αιώνες, ο Άγιος Πολύευκτος ήταν από τα σημαντικότερα ιερά της Πόλης, μέχρι που επισκιάστηκε από την Αγία Σοφία. Τον 11ο αιώνα εγκαταλείφθηκε και μετατράπηκε σε λατομείο. Σταυροφόροι και ντόπιοι μετέφεραν τα υλικά του, και τμήματα της παλιάς του δόξας βρίσκονται σήμερα διάσπαρτα σε Κωνσταντινούπολη, Βιέννη, Βαρκελώνη και Βενετία.
Τα θραύσματα της δόξας: πού βρίσκονται σήμερα τα κομμάτια του ναού
Τμήματα του ναού εντοπίζονται στο Τζαμί Ζεϊρέκ, στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία (οι περίφημοι Πυλώνες του Ακριτά), αλλά και σε μουσεία της Ευρώπης. Παρότι ελάχιστα σώζονται επί τόπου, η αρχαιολογική έρευνα συνεχίζει να αποκαλύπτει στοιχεία της αρχικής του μεγαλοπρέπειας.
Η κληρονομιά της Ιουλιανής και το μυστικό μεγαλείο του Αγίου Πολυεύκτου
Η Εκκλησία του Αγίου Πολυεύκτου παραμένει μνημείο πίστης, φιλοδοξίας και της ανεξίτηλης σφραγίδας της Ανικίας Ιουλιανής — μιας γυναίκας που τόλμησε να ανταγωνιστεί αυτοκράτορες και να αφήσει πίσω της ένα από τα πιο εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά επιτεύγματα της πρώιμης βυζαντινής Κωνσταντινούπολης.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου