Η κλοπή του Θησαυρού της Αίγινας:Πώς ένα προϊστορικό σύνολο χρυσών κοσμημάτων κατέληξε παράνομα στο Βρετανικό Μουσείο

 

Η παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων υπήρξε για δεκαετίες μια αθέατη πληγή για την Ελλάδα. Από τις λαθρανασκαφές σε απομονωμένες περιοχές έως τα διεθνή κυκλώματα εμπορίας, αμέτρητα αντικείμενα πολιτιστικής κληρονομιάς χάθηκαν στο εξωτερικό χωρίς τεκμηρίωση, χωρίς επιστημονική καταγραφή και χωρίς τη δυνατότητα επαναπατρισμού. Η υπόθεση του «Θησαυρού της Αίγινας» αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα: ένα σύνολο χρυσών κοσμημάτων της Εποχής του Χαλκού, το οποίο βρέθηκε παράνομα, εξήχθη λαθραία και αγοράστηκε από το Βρετανικό Μουσείο το 1892. Η ιστορία του, όπως προκύπτει από ιστορικές πηγές, αποκαλύπτει ένα δίκτυο παράνομων πρακτικών που σημάδεψαν την αρχαιολογική έρευνα του 19ου αιώνα.

Η μυστηριώδης εμφάνιση του θησαυρού

 Με αφορμή τη νέα αρχαιολογική ανακάλυψη στον λόφο της Κολώνας, αναζητήσαμε πληροφορίες  για το έγκλημα σε βάρος της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Η πρώτη επίσημη αναφορά στον θησαυρό έγινε το 1891, όταν προσφέρθηκε προς πώληση στο Βρετανικό Μουσείο από μέλος εταιρείας εισαγωγής σπόγγων.

Μυθικές διαστάσεις απέκτησε η ιστορία στην Αίγινα: Η υπόθεση του θησαυρού που φέρεται να ανακαλύφθηκε στο κτήμα της οικογένειας Brown, απέναντι από τον αρχαιολογικό χώρο της Κολώνας στην Αίγινα, απασχόλησε έντονα την τοπική κοινωνία και τον αθηναϊκό Τύπο στα τέλη του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με διαφορετικές εκδοχές, ο νεαρός έμπορος σφουγγαριών George Brown –ή ο πατέρας του– εντόπισε έναν θολωτό τάφο στο οικογενειακό αμπέλι και έκρυψε τον θησαυρό που βρήκε μέσα.

 Άλλες αφηγήσεις μιλούν για εργάτη που χτύπησε κατά λάθος την οροφή του τάφου ή για χρήση εκρηκτικών κατά τις αγροτικές εργασίες, την περίοδο του τρύγου, μεταξύ Αυγούστου και Νοεμβρίου, το 1890, 1891 ή 1897. Η φήμη εξαπλώθηκε γρήγορα και έφτασε στις εφημερίδες της Αθήνας, οι οποίες κατηγορούσαν τον Brown ότι απέκρυπτε ένα αρχαίο άγαλμα «με περίχρυσους πλοκάμους», το οποίο στην τοπική κοινωνία έγινε γνωστό ως «η χρυσή κούκλα» – πιθανή παρανόηση ενός χρυσού κοσμήματος της συλλογής «Ο Γητευτής των Ζώων».

Οι κατηγορίες αντιμετωπίστηκαν τότε ως βάσιμες από τις ελληνικές αρχές, που ξεκίνησαν έρευνες στο σπίτι της οικογένειας και ανέκριναν τα μέλη της, ακόμη και τις κόρες, μεταξύ Ιανουαρίου και Μαρτίου 1891. Σώζονται επιστολές και τηλεγραφήματα που τεκμηριώνουν την ένταση της υπόθεσης: ο Βρετανός πρέσβης Sir Edmund Monson ζήτησε από τον πρωθυπουργό Θεόδωρο Δηλιγιάννη να σταματήσει η δίωξη της οικογένειας Brown, ενώ η εταιρεία Cresswell Brothers παρακαλούσε τον πρόξενο να υπερασπιστεί τον αντιπρόσωπό της απέναντι στις κατηγορίες. Παράλληλα, έρευνα της Σημαντώνη‑Μπουρνιά αποκάλυψε επιστολές που αποδεικνύουν ότι ο George Brown βρισκόταν στη Λαμπιδούσα της Μάλτας από τον Ιούνιο του 1890 έως τα μέσα Φεβρουαρίου 1891, γεγονός που καθιστά αδύνατη τη συμμετοχή του στα γεγονότα όπως περιγράφονταν. Έτσι, η υπόθεση του «κρυμμένου θησαυρού» παραμένει περισσότερο μια ιστορία φημών, παρεξηγήσεων και κοινωνικής αναστάτωσης παρά τεκμηριωμένο αρχαιολογικό γεγονός.

Επομένως, η προέλευση που δηλώθηκε ήταν αόριστη: «βρέθηκε πρόσφατα σε τάφο στην Αίγινα». Η απουσία οποιασδήποτε τεκμηρίωσης, η μυστικότητα γύρω από το σημείο εύρεσης και η εμπλοκή εμπόρων σπόγγων – επάγγελμα που συχνά συνδεόταν με παράνομες ανασκαφές – ενίσχυσαν από την αρχή τις υποψίες.

Το 1893, ο Arthur Evans δημοσίευσε τον θησαυρό, σημειώνοντας ότι, επειδή η εξαγωγή αρχαιοτήτων από την Ελλάδα ήταν ήδη παράνομη, τα κοσμήματα «πρέπει να είχαν ανασκαφεί κρυφά και να είχαν διακινηθεί λαθραία εκτός της χώρας». 

Το αυθεντικό ιστορικό απόσπασμα

«Ο Χρυσός Θησαυρός της Αίγινας στο Βρετανικό Μουσείο υπήρξε ανέκαθεν ένα είδος μυστηρίου, επειδή δεν έχει βρεθεί άλλο αρχαίο κόσμημα αρκετά όμοιο ώστε να δώσει ενδείξεις για τη χρονολόγηση ή την τεχνική του. Την εποχή που πρωτοεμφανίστηκε, θεωρήθηκε γενικά ότι ανήκε στην Ύστερη Μυκηναϊκή περίοδο. Πιο πρόσφατα, υπάρχει η τάση να τοποθετείται στον 7ο αιώνα π.Χ., ενώ ένας μελετητής το θεωρεί ακόμη και φοινικικό. Ο Έλληνας αρχαιολόγος Στάης υποστήριξε εξαρχής ότι δεν πρόκειται για ομοιογενή θησαυρό, αλλά για ένα μείγμα μυκηναϊκών και μεταγενέστερων στοιχείων.

Τι γνωρίζουμε για τις συνθήκες της ανακάλυψής του; Προσφέρθηκε στο Βρετανικό Μουσείο το 1891 μέσω μέλους εταιρείας εισαγωγής σπόγγων και ειπώθηκε ότι είχε βρεθεί πρόσφατα σε τάφο στην Αίγινα. Αν και δεν δόθηκαν άλλες λεπτομέρειες, ο τόπος εύρεσης θεωρείται εύλογος, καθώς η Αίγινα ήταν τότε κέντρο του ελληνικού εμπορίου σπόγγων. Το Μουσείο αγόρασε τον Θησαυρό το επόμενο έτος και το 1893 ο Έβανς τον δημοσίευσε, χωρίς όμως να μπορεί να δώσει περισσότερες πληροφορίες. Μάλιστα, υπαινίχθηκε ότι, επειδή η εξαγωγή αρχαιοτήτων από την Ελλάδα ήταν παράνομη, τα κοσμήματα πρέπει να είχαν ανασκαφεί κρυφά και να είχαν διακινηθεί λαθραία εκτός της χώρας — και ότι τίποτε περισσότερο δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει γνωστό.» 

Από την Αίγινα ή την Κρήτη;

Μεταγενέστερες έρευνες έδειξαν ότι ο θησαυρός πιθανόν δεν προέρχεται καν από την Αίγινα, αλλά από τη Μάλια της Κρήτης, που είχαν σημειωθεί εκτεταμένες παράνομες ανασκαφές.   

Η σύγχυση γύρω από την προέλευση, η απουσία ανασκαφικού πλαισίου και η εμπλοκή προσώπων γνωστών για αγορά αντικειμένων από λαθρανασκαφές ενισχύουν την άποψη ότι πρόκειται για προϊόν παράνομης διακίνησης.

Ο «Θησαυρός της Αίγινας» δεν είναι απλώς ένα εντυπωσιακό σύνολο χρυσών κοσμημάτων. Είναι μια ιστορία πολιτιστικής απώλειας, ένα παράδειγμα του πώς η αρχαιοκαπηλία στερεί από μια χώρα την ιστορική της μνήμη. Η υπόθεση αυτή υπενθυμίζει την ανάγκη για διεθνή συνεργασία, διαφάνεια και επιστροφή των πολιτιστικών αγαθών στις χώρες προέλευσής τους.

ΠΗΓΕΣ:

https://www.cambridge.org/core/journals/annual-of-the-british-school-at-athens/article/abs/aegina-treasure-reconsidered1/A195AAC5FCFEB92E05F1B0973CC4E8DD?utm_source=copilot.com

https://www.britishmuseum.org/

https://itravelpoetry.com/

https://www.aeginaportal.gr/