Μια μολύβδινη κατάρα ηλικίας 1.700 ετών από την αρχαία Αντιόχεια αποκαλύπτει μια απροσδόκητη ιστορία καθημερινής έχθρας: ένα κείμενο που ζητούσε από θεϊκή δύναμη να «δέσει» και να «καταστρέψει» έναν μανάβη, τον Βαβύλα. Η επιγραφή, γραμμένη στα ελληνικά τον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ., δείχνει πως η μαγεία της Ύστερης Αρχαιότητας δεν στόχευε μόνο ισχυρούς άνδρες, αλλά και απλούς επαγγελματίες της αγοράς.
Η κατάρα που ζητούσε την πτώση ενός μανάβη
Η μολύβδινη πινακίδα βρέθηκε σε παλιό πηγάδι κατά τις ανασκαφές της Princeton στην Αντιόχεια επί του Ορόντη (σημερινή Αντάκια, Τουρκία) και εντάχθηκε στη συλλογή του Princeton University Art Museum το 1939. Το κείμενο ξεκινά με επίκληση στον «Ιαώ», ελληνική μορφή του ονόματος Γιαχβέ:
«Ω Ιαώ που ρίχνεις βροντές και αστραπές, χτύπα, δέσε, δέσε μαζί τον Βαβύλα τον μανάβη».
Ο συντάκτης ζητά να πληγεί ο Βαβύλας όπως χτυπήθηκαν τα άρματα του Φαραώ στην Έξοδο, ενώ αναφέρεται και ο θάνατος των πρωτότοκων της Αιγύπτου. Η κατάρα στοχεύει τον ίδιο τον άνθρωπο αλλά και την επιχείρησή του — τα ζώα, τα προϊόντα, την περιουσία του.
Ονοματεπώνυμο, μητέρα και… διεύθυνση
Ο Βαβύλας ταυτίζεται μέσω της μητέρας του, Διονυσίας (ή Ησυχίας), όπως συνηθιζόταν στα μαγικά κείμενα για να αποφευχθούν λάθη ταυτοποίησης. Η πινακίδα όμως πάει ακόμη παραπέρα: καταγράφει την περιοχή που εργαζόταν και τη θέση του πάγκου του σε στοά της Αντιόχειας. Πρόκειται ουσιαστικά για μια «διεύθυνση» που εξασφάλιζε ότι η κατάρα θα έβρισκε τον σωστό στόχο.
Εμπορικός ανταγωνισμός πίσω από την κατάρα;
Ο άνθρωπος που παρήγγειλε την κατάρα παραμένει άγνωστος. Ο καθηγητής Alexander Hollmann, που μετέφρασε την επιγραφή, θεωρεί πιθανό το κίνητρο να ήταν εμπορικό: ίσως ένας ανταγωνιστής μανάβης που διεκδικούσε χώρο ή πελατεία. Η επιμονή στις αναφορές στο επάγγελμα, στον πάγκο και στα ζώα του Βαβύλα ενισχύει αυτή την εκδοχή. Δεν υπάρχουν ενδείξεις ερωτικής αντιζηλίας, συνηθισμένου θέματος σε άλλες κατάρες.
Βιβλικές αναφορές σε μια πολυπολιτισμική πόλη
Η επίκληση του Ιαώ και οι αναφορές στον Φαραώ δίνουν στο κείμενο έντονο βιβλικό χαρακτήρα. Ωστόσο, δεν αποδεικνύουν αν ο συντάκτης ήταν Ιουδαίος ή Χριστιανός. Στην Ύστερη Αρχαιότητα, μαγικές πρακτικές δανείζονταν ονόματα και επεισόδια από διαφορετικές θρησκείες, επειδή θεωρούνταν ισχυρά. Η Αντιόχεια, όπου συνυπήρχαν ελληνικές, ρωμαϊκές, ιουδαϊκές και χριστιανικές κοινότητες, ήταν ιδανικό περιβάλλον για τέτοιες μίξεις.
Ένα καθημερινό δράμα αποτυπωμένο σε μόλυβδο
Παρότι η Αντιόχεια ήταν μεγάλη αυτοκρατορική μητρόπολη, η κατάρα αποτυπώνει μια μικρή, καθημερινή σύγκρουση της αγοράς. Ένας μανάβης έγινε στόχος μιας μαγικής επίθεσης, πιθανότατα από κάποιον απλό πολίτη. Δεν γνωρίζουμε αν η κατάρα «έπιασε». Αυτό που διασώζεται είναι η ένταση μιας προσωπικής έχθρας και η χρήση της μαγείας ως εργαλείου κοινωνικής αντιπαράθεσης στη ρωμαϊκή Ανατολή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου