Ο «Σκοτεινός Ίππος» του Ρέμπραντ επιστρέφει: Δύο εκθέσεις φωτίζουν την αλήθεια πίσω από έναν αμφιλεγόμενο πίνακα

Δύο εκθέσεις ανοίγουν την αυλαία για την επιστροφή ενός αινιγματικού έργου.Με αφορμή την επανεμφάνιση του αμφιλεγόμενου πίνακα Study of an Elderly Man, το Μουσείο Nivaagaards Malerisamling στη Δανία εγκαινιάζει δύο εκθέσεις αφιερωμένες στη διερεύνηση της προέλευσης, της τεχνικής και της ιστορικής διαδρομής του έργου. Ο πίνακας, που άλλοτε θεωρήθηκε αυθεντικός Ρέμπραντ και αργότερα απορρίφθηκε ως προβληματικό αντίγραφο, επιστρέφει στο κοινό με νέα τεκμηρίωση και προσεκτική επιφύλαξη.

Το μουσείο δεν τον παρουσιάζει ως χαμένο αριστούργημα, αλλά ως ένα συναρπαστικό τεκμήριο της λειτουργίας ενός μεγάλου εργαστηρίου του 17ου αιώνα. Η μακροχρόνια κατάθεση του έργου από τον ιδιώτη κάτοχό του επιτρέπει μια νέα, πιο νηφάλια ανάγνωση της ιστορίας του.

Από την αποθέωση στην αμφισβήτηση: η ταραχώδης πορεία ενός πίνακα

Ο πίνακας απεικονίζει έναν ηλικιωμένο άνδρα, στραμμένο ελαφρώς δεξιά, με το βλέμμα να χάνεται πέρα από τον θεατή. Το χέρι του, κρυμμένο στο γιλέκο, παραπέμπει σε μια χειρονομία αξιοπρέπειας και αυτοσυγκράτησης, χαρακτηριστική της εποχής. Η ατμόσφαιρα είναι ήρεμη αλλά ψυχολογικά φορτισμένη, στοιχεία που συνδέονται στενά με το ύφος του Ρέμπραντ και των μαθητών του.

Η ιστορία του έργου, ωστόσο, είναι γεμάτη ανατροπές. Στις αρχές του 20ού αιώνα κυκλοφόρησε στην αγορά τέχνης με διαφορετικούς τίτλους και αποδόσεις. Στη δεκαετία του 1920 εμφανίστηκε στο Λονδίνο ως A Jewish Rabbi, αποδιδόμενο στον Salomon Koninck. Το 1935 επανεμφανίστηκε στον οίκο Christie’s ως αυθεντικός Ρέμπραντ και σύντομα μεταφέρθηκε στη Δανία, όπου ο ιστορικός τέχνης Karl Madsen επιβεβαίωσε την απόδοση.

Η βεβαιότητα αυτή δεν κράτησε. Τη δεκαετία του 1960, αδημοσίευτη έκθεση επιμελητή της Εθνικής Πινακοθήκης της Δανίας απέρριψε την πατρότητα του Ρέμπραντ, θεωρώντας το έργο αντίγραφο πίνακα του Ερμιτάζ. Έκτοτε, το δανέζικο αντίγραφο χαρακτηρίστηκε «dark horse», ένα έργο τόσο προβληματικό που οι ειδικοί προτιμούσαν να το αφήνουν εκτός συζήτησης.

Νέα έρευνα, νέα συμπεράσματα και μια πιο σύνθετη αλήθεια

Τα τελευταία χρόνια, ο ειδικός του Ρέμπραντ Jørgen Wadum επανεξέτασε τον πίνακα με τεχνική ανάλυση και μελέτη προέλευσης. Συγκρίνοντας τα δεδομένα με τη σύγχρονη διεθνή βιβλιογραφία, κατέληξε σε ένα συμπέρασμα που πλέον συμμερίζονται πολλοί μελετητές: καμία από τις οκτώ γνωστές εκδοχές του μοτίβου δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα στον ίδιο τον Ρέμπραντ. Αντίθετα, θεωρούνται έργα του εργαστηρίου του, βασισμένα σε ένα χαμένο πρωτότυπο.

Το μοτίβο ανήκει στην κατηγορία των tronie, μελέτες χαρακτήρων και εκφράσεων που συχνά δημιουργούνταν συνεργατικά στα εργαστήρια της εποχής. Η πολυπλοκότητα αυτή καθιστά την απόδοση ιδιαίτερα δύσκολη αιώνες αργότερα.

Για το Nivaagaard, η αξία του έργου βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αβεβαιότητα. Όπως σημειώνει το μουσείο, «εδώ βλέπουμε πώς λειτουργεί πραγματικά η ιστορία της τέχνης: μέσα από μεταβαλλόμενες ερμηνείες, νέα εργαλεία και συνεχείς επανεκτιμήσεις».

Το Μουσείο Nivaagaard στη Δανία απέκτησε έργο της Artemisia Gentileschi- Στροφή και τιμή στις γυναίκες καλλιτέχνες

 

Η Artemisia Gentileschi στη Συλλογή Nivaagaard αποτελεί πλέον την πρώτη γυναίκα ζωγράφος του 17ου αιώνα σε δημόσια συλλογή στη Δανία. Το Μουσείο Nivaagaard στη Δανία απέκτησε το έργο «Η Σουσάννα και οι Πρεσβύτεροι» της Artemisia Gentileschi, της πρώτης γυναίκας ζωγράφου του 17ου αιώνα που αναγνωρίστηκε ως ανεξάρτητη επαγγελματίας στην ιστορία της τέχνης. Η απόκτηση αποτελεί την σημαντικότερη προσθήκη στη συλλογή του μουσείου από το 1908 και ενισχύει τη γυναικεία παρουσία στην ευρωπαϊκή καλλιτεχνική κληρονομιά.

Η Σουσάννα και οι Πρεσβύτεροι

Το έργο της Gentileschi, που δημιουργήθηκε μεταξύ 1644 και 1648, απεικονίζει την βιβλική ιστορία της Σουσάννας, η οποία αντιστέκεται σε δύο άνδρες που την απειλούν με ψευδή κατηγορία για μοιχεία. Σε αντίθεση με άλλες εκδοχές του θέματος, η Σουσάννα εδώ δεν αποστρέφεται το βλέμμα, αλλά κοιτάζει τους επιτιθέμενους με σταθερότητα και εσωτερική δύναμη, αποτυπώνοντας την ψυχολογική ένταση της σκηνής. Οι φιγούρες σε φυσικό μέγεθος εντείνουν την ταύτιση του θεατή με την ηρωίδα, ενώ η σύνθεση ισορροπεί ανάμεσα στην ευαλωτότητα και την αντίσταση.

Ένα έργο-σύμβολο γυναικείας αντίστασης και εικαστικής δύναμης

Η Gentileschi, εκπαιδευμένη στο εργαστήριο του πατέρα της Orazio, έγινε μέλος της Ακαδημίας του Σχεδίου στη Φλωρεντία και πούλησε έργα σε σημαντικούς συλλέκτες όπως οι Μέδικοι και ο Κάρολος Α΄ της Αγγλίας. Μέσα από τις επαναλαμβανόμενες απεικονίσεις γυναικείων μορφών όπως η Ιουδήθ, η Μαρία Μαγδαληνή και η Λουκρητία, ανέδειξε την γυναικεία αξιοπρέπεια και δύναμη, προσδίδοντας νέα διάσταση στο γυναικείο γυμνό στη ζωγραφική του Μπαρόκ.

Η νέα απόκτηση πλαισιώνει το έργο της Sofonisba Anguissola, της πρώτης γυναίκας ζωγράφου της Αναγέννησης που περιλαμβάνεται στη συλλογή, καθώς και έργα της αδελφής της Europa Anguissola και της Φλαμανδής ζωγράφου Catharina Ykens II. Το έργο της Gentileschi λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον Μανιερισμό και το Μπαρόκ, προσθέτοντας μια νέα θεματική ενότητα στη μόνιμη έκθεση του μουσείου και ενισχύοντας την ερμηνεία των θρησκευτικών θεμάτων που κυριαρχούν στη συλλογή, σύμφωνα με το όραμα του ιδρυτή Johannes Hage.

Η Γεύση της Απιστίας: Μια ταινία για το δίλημμα στόχοι ή οικογένεια

Η έννοια της απιστίας δεν αφορά μόνο την παραβίαση της εμπιστοσύνης σε μια σχέση. Είναι συχνά το σύμπτωμα μιας βαθύτερης συναισθηματικής πείνας, μιας εσωτερικής σύγκρουσης ανάμεσα στην προσωπική φιλοδοξία και την ανάγκη για σύνδεση. Στη σύγχρονη κοινωνία, όταν οι ρυθμοί είναι εξαντλητικοί και οι προσδοκίες υψηλές, οι σχέσεις δοκιμάζονται. Η ταινία "Η Γεύση της Απιστίας" δεν καταδικάζει ούτε δικαιολογεί — απλώς παρατηρεί, με ωμή ειλικρίνεια και αισθητική λεπτότητα.

 Σύνοψη: Ένα ζευγάρι, ένα εστιατόριο, μια ρωγμή

Η Μάγκι και ο Κάρστεν είναι ένα παντρεμένο ζευγάρι που διαχειρίζεται ένα γκουρμέ εστιατόριο στη Δανία. Η επιδίωξή τους για ένα αστέρι Michelin γίνεται εμμονή, και η πίεση αρχίζει να διαβρώνει τη σχέση τους. Η απιστία δεν εμφανίζεται ως έκρηξη, αλλά ως αργή διάβρωση — μια σιωπηλή απομάκρυνση που επηρεάζει όχι μόνο τους δύο πρωταγωνιστές, αλλά και το παιδί τους, που βιώνει την αποσύνθεση της οικογένειας με τρόπο υπόγειο αλλά βαθύ.

 Ερμηνείες: Η γεύση ως μεταφορά για τις σχέσεις

Το φαγητό λειτουργεί ως μεταφορά για την ανθρώπινη επιθυμία: Η ανάγκη για αναγνώριση, για δημιουργία, για απόλαυση. H κουζίνα γίνεται πεδίο μάχης, όπου η τελειότητα συγκρούεται με την συναισθηματική αλήθεια.

Η απιστία δεν παρουσιάζεται ως σκάνδαλο, αλλά ως αποτέλεσμα της αποξένωσης, της έλλειψης επικοινωνίας και της πίεσης για επιτυχία. Το παιδί είναι ο σιωπηλός μάρτυρας, που απορροφά τις εντάσεις και τις σιωπές, φέρνοντας στο προσκήνιο το κόστος των επιλογών των ενηλίκων.

 Νοήματα και γιατί αξίζει να τη δεις

Ανθρώπινη ευθραυστότητα: Η ταινία δείχνει πόσο εύθραυστες είναι οι σχέσεις όταν δεν τρέφονται με ειλικρίνεια και φροντίδα. Η ταινία αναφέρεται στη σύγχρονη πραγματικότητα: Δεν είναι μια ιστορία παλιάς κοπής. Μιλά για ζευγάρια του σήμερα, με καριέρες, παιδιά, άγχη και όνειρα.

Από την πλευρά της οπτικής αισθητικής, η σκηνοθεσία είναι λεπτομερής, με πλάνα που αποτυπώνουν την ψυχολογία των χαρακτήρων μέσα από το περιβάλλον.

Αξιοσημείωτοι είναι οι διάλογοι που δεν φωνάζουν, αλλά λένε πολλά: Η σιωπή έχει βάρος, και οι λέξεις είναι μετρημένες — όπως ακριβώς και οι συναισθηματικές αποστάσεις.

Όσο για την οικογενειακή δυναμική,  η ταινία δεν ξεχνά το παιδί. Δείχνει πώς οι ενήλικες συχνά υποτιμούν την επίδραση των πράξεών τους στα πιο ευάλωτα μέλη της οικογένειας.

Γιατί η δανέζικη ταινία «9 Απριλίου» αφορά και την Ελλάδα;

Μια ταινία προερχόμενη από την Δανία μπορεί να έχει ενδιαφέρον για το ελληνικό κοινό; 
Η απάντηση είναι καταφατική, όταν το κινηματογραφικό θέμα έχει σχέση με τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο, από τον οποίο τόσο πολύ δοξάστηκε αλλά και υπέφερε η χώρα μας.

Ομολογουμένως δεν είχα παρακολουθήσει ποτέ ταινία από την Δανία. Ωστόσο, όντας μελετητής της Ιστορίας και καθώς ασχολούμαι  ιδιαίτερα με την περίοδο του πιο αιματηρού πολέμου που γνώρισε ως τώρα η ανθρωπότητα, το φιλμ του Ρόνι Εζρά με τίτλο "9 Απριλίου" δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητο.

Του Ανδρέα Π. Αναγνωστόπουλου

Η εν λόγω ταινία, που γυρίστηκε το 2015, εξιστορεί την ηρωική δράση μιας μικρής ομάδας Δανών στρατιωτικών στις 9 Απριλίου 1940, όταν ο στρατός της Γερμανίας του Χίτλερ εισέβαλε ταυτόχρονα σε Δανία και Νορβηγία, ξεκινώντας έτσι την γερμανική τυραννία στη δυτική Ευρώπη (είχε προηγηθεί, λίγους μήνες νωρίτερα, στην ανατολική Ευρώπη, η γερμανική εισβολή στη Πολωνία, την οποία ο Χίτλερ μοιράστηκε με τον Σοβιετικό ηγέτη Στάλιν, προτού Γερμανία και Σοβιετική Ένωση εμπλακούν τελικά σε πόλεμο τον Ιούνιο του 1941).     

Από τα παραπάνω είναι εύκολα κατανοητό πόσο η ταινία αφορά και εμάς τους Έλληνες, αφού τον Οκτώβριο του 1940 η χώρα μας δέχθηκε την επίθεση των Ιταλών του Μουσολίνι και τον Απρίλιο του 1941 την εισβολή των Γερμανών, για να ακολουθήσει η σκοτεινή περίοδος της γερμανικής, ιταλικής και βουλγαρικής κατοχής.   

Μέσα από την πολύ καλή σκηνοθεσία και την εξαιρετική φωτογραφία της ταινίας, ο θεατής ζει την αγωνία, τους προβληματισμούς αλλά και την αφοσίωση στο καθήκον των Δανών στρατιωτικών, που γνωρίζουν καλά ότι ήρθε η ώρα να αντιμετωπίσουν έναν κατά πολύ ισχυρότερο από αυτούς εχθρό.

Οι ήρωες, που βρίσκονται σε μεθοριακή περιοχή, ξέρουν ότι η μάχη είναι άνιση, όμως θέτουν πάνω από όλα το καθήκον και την ύψιστη τιμή να υπερασπιστούν την αγαπημένη τους πατρίδα. 

Βέβαια, η ταινία προβάλλει και την πολύ σκληρή, έως παράλογη, πλευρά του πολέμου: τους συντρόφους που πέφτουν νεκροί στο πεδίο της μάχης και την τελική απογοήτευση των στρατιωτών, όταν βλέπουν πως όλα έχουν χαθεί και όταν μαθαίνουν ότι συνέχιζαν να πολεμούν, ενώ η κυβέρνηση της χώρας τους είχε ήδη συνθηκολογήσει!

Το γεγονός αυτό θυμίζει και την δική μας ιστορία στα οχυρά του Ρούπελ (6-10 Απριλίου 1941), όταν οι ήρωες στρατιώτες και αξιωματικοί μας νικούσαν τους Γερμανούς, χωρίς να ξέρουν ότι η Θεσσαλονίκη είχε πέσει στα χέρια του γερμανικού στρατού και ότι επήλθε συνθηκολόγηση.       

Είναι δεδομένα λοιπόν τα κοινά στοιχεία του φιλμ με την δική μας πολεμική ιστορία. Γι΄ αυτό ο κάθε Έλληνας, σινεφίλ ή μη, φιλίστωρ ή μη, αξίζει να παρακολουθήσει την καλογυρισμένη ταινία «9 Απριλίου». Τελειώνοντας την θέαση της ταινίας, οφείλω να πω ότι έχω μια αίσθηση πίκρας επειδή δεν έχει γυριστεί ένα ανάλογο φιλμ στη χώρα μας, 80 χρόνια μετά από το ελληνικό έπος του 1940-41.