Οι χαραγμένες σκακιέρες της αρχαιοελληνικής Πτολεμαΐδας: Μυστικά παιχνιδιών στα ερείπια

 

Στα ερείπια της αρχαίας ελληνικής πόλης Πτολεμαΐδας, στη βορειοανατολική Λιβύη, οι αρχαιολόγοι φέρνουν στο φως ένα απρόσμενο και ιδιαίτερα ανθρώπινο εύρημα: περισσότερες από εκατό χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών, σκαλισμένες πάνω σε λίθους, τοίχους και θραύσματα αρχιτεκτονικών μελών. Οι εγχάρακτες αυτές επιφάνειες, αποτελούμενες από μικρές κυκλικές κοιλότητες διατεταγμένες σε πλέγματα, αποκαλύπτουν τις καθημερινές ασχολίες βοσκών που χρησιμοποίησαν την εγκαταλελειμμένη πόλη ως καταφύγιο και σημείο παρατήρησης.

Η Πτολεμαΐδα, μία από τις πέντε πόλεις της Κυρηναϊκής Πεντάπολης, ιδρύθηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. πιθανότατα από τον Πτολεμαίο Γ΄ Ευεργέτη και αναπτύχθηκε σε σημαντικό διοικητικό και εμπορικό κέντρο της ελληνιστικής και αργότερα ρωμαϊκής Λιβύης. Χτισμένη πάνω σε παλαιότερο ελληνικό οικισμό του 7ου αιώνα π.Χ., αποτέλεσε το κύριο λιμάνι της ενδοχώρας και έδρα του Πτολεμαϊκού διοικητή, ενώ κατά τη ρωμαϊκή περίοδο εντάχθηκε στην επαρχία Κρήτης και Κυρηναϊκής. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. αναδείχθηκε σε πρωτεύουσα της επαρχίας Λιβύης Ανώτερης, όμως σεισμοί, επιδρομές και η σταδιακή παρακμή οδήγησαν στην εγκατάλειψή της. Παρά τις ανακατασκευές επί Ιουστινιανού, η πόλη δεν ανέκτησε την παλιά της ακμή και τελικά καταστράφηκε οριστικά κατά την αραβική κατάκτηση τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Η Zofia Kowarska καταγράφει τις χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών
 που εντοπίστηκαν στους τοίχους της Δυτικής Βασιλικής στην Πτολεμαΐδα.
Φωτογραφία: Radosław Tusznio.

Ανασκαφές που ξεπέρασαν κάθε προσδοκία

Η αρχαιολόγος Zofia Kowarska, από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, έχει καταγράψει ήδη πάνω από εκατό τέτοιες επιφάνειες από το 2023, όταν η πολωνική αποστολή επέστρεψε στην περιοχή μετά από σχεδόν 15 χρόνια διακοπής λόγω του πολέμου. Όπως σημειώνει, αρχικά ανέμενε να εντοπίσει ελάχιστα παραδείγματα, όμως μέσα στις πρώτες ημέρες ο αριθμός ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Σε ορισμένα σημεία εντοπίζονται ακόμη και 20 ή 30 χαράξεις συγκεντρωμένες δίπλα‑δίπλα, ένδειξη ότι οι επιφάνειες αυτές αποτελούσαν συχνή και επαναλαμβανόμενη πρακτική.

Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ
που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης.
Φωτογραφία: Zofia Kowarska

Ένα εκτεταμένο δίκτυο παιχνιδιών πάνω σε αρχαία μάρμαρα

Οι χαράξεις βρίσκονται κυρίως στο ανατολικό τμήμα της πόλης, πάνω σε ασβεστολιθικά μπλοκ, θραύσματα μαρμάρινων κιόνων και τοίχους αρχαίων κτιρίων. Τα πλέγματα ποικίλλουν: από απλά 3×3, έως 5×5, 6×6, 7×7 ή ορθογώνια 4×6, με διαστάσεις που κυμαίνονται από 15 εκατοστά έως αρκετές δεκάδες. Η χρονολόγηση των χαραγμάτων παραμένει δύσκολη, ωστόσο είναι σαφές ότι δημιουργήθηκαν μετά την εγκατάλειψη της Πτολεμαΐδας ως κατοικημένου κέντρου. Οι επιφάνειες παιχνιδιών ανήκουν σε μια εποχή όπου η πόλη είχε ήδη μετατραπεί σε ερείπια, προσφέροντας καταφύγιο σε νομάδες και τοπικούς βοσκούς.

Οι βοσκοί που μετέτρεψαν τα ερείπια σε χώρο ψυχαγωγίας

Έτσι πιθανότατα έμοιαζαν στο παρελθόν
οι βοσκοί που έπαιζαν siza.
Εικονίζονται κάτοικοι της Tolmeita,
ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές,
παίζουν ένα παιχνίδι πάνω στους τοίχους
της Πλατείας των Δεξαμενών στην Πτολεμαΐδα.
 Φωτογραφία: Piotr Jaworski.

Οι βοσκοί φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν τα υπερυψωμένα σημεία των ερειπίων για να επιτηρούν τα κοπάδια τους και, κατά τις ώρες αναμονής, έπαιζαν παιχνίδια πάνω στις χαραγμένες επιφάνειες. Ένας ηλικιωμένος κάτοικος της σύγχρονης Tolmeita περιέγραψε δύο παιχνίδια που διατηρούνται ακόμη: ένα σε πλέγμα 3×3, παρόμοιο με τρίλιζα, και ένα δεύτερο που θυμίζει ντάμα, που στόχος είναι η αιχμαλωσία των πιονιών του αντιπάλου. Τα πιόνια ήταν απλά αντικείμενα της καθημερινότητας — πέτρες, όστρακα, σπόροι, κομμάτια γυαλιού ή ακόμη και πλαστικά καπάκια.

Μεταφερόμενες παραδόσεις και νομαδικές κοινότητες

Οι περισσότεροι βοσκοί που κινούνταν στην περιοχή ήταν νομάδες ή εποχικοί πληθυσμοί, γεγονός που οδηγεί τους αρχαιολόγους στο συμπέρασμα ότι τα παιχνίδια δεν προέρχονται από την ελληνιστική πόλη, αλλά μεταφέρθηκαν από άλλες περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, οι πρακτικές αυτές ρίζωσαν στην τοπική κοινότητα και διατηρήθηκαν για γενιές, μέχρι που η σύγχρονη τεχνολογία άρχισε να αντικαθιστά τα παραδοσιακά παιχνίδια με πέτρες και σπόρους.

Μια ανθρώπινη μαρτυρία μέσα στα ερείπια

Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ
που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης.
Φωτογραφία: Zofia Kowarska

Η συνέχιση των ερευνών αναμένεται να αποκαλύψει ακόμη περισσότερες χαράξεις και πιθανές νέες παραλλαγές παιχνιδιών. Τα ήδη καταγεγραμμένα ευρήματα αποτελούν μια σπάνια μαρτυρία για το πώς οι άνθρωποι, ακόμη και μέσα στα ερείπια μιας άλλοτε λαμπρής ελληνιστικής πόλης, έβρισκαν τρόπους να κοινωνικοποιηθούν, να ψυχαγωγηθούν και να αφήσουν το δικό τους ανεπίσημο αποτύπωμα στην ιστορία.

ΠΗΓΕΣ: https://www.labrujulaverde.com/

https://www.britannica.com

Νέα φάση συντήρησης για τη μοναδική πυραμιδοειδή ταφική κατασκευή στη Μαρμαρίδα

Σημαντικές εργασίες συντήρησης και περιβαλλοντικής αναβάθμισης βρίσκονται σε εξέλιξη στη μοναδική πυραμιδοειδή ταφική κατασκευή που βρίσκεται στη συνοικία Τουργκούτ της Μαρμαρίδας, στη Μούγλα. Το μνημείο, ένα από τα σπανιότερα ταφικά δείγματα της ελληνιστικής περιόδου στην Ανατολία, αποτελεί σημαντικό στοιχείο της πολιτιστικής κληρονομιάς της περιοχής.

Ελληνιστικό μνημείο με επιγραφή

Χρονολογούμενο στην ελληνιστική περίοδο, το μνημείο θεωρείται ένα από τα ελάχιστα σωζόμενα ταφικά οικοδομήματα του είδους του στην Ανατολία. Μαρμάρινη επιγραφή στην αρχαία ελληνική αποδίδει τον τάφο στον Διαγόρα και τη σύζυγό του Αριστόμαχα, προσφέροντας πολύτιμα στοιχεία για την ιστορική του ταυτότητα. Λόγω της ιδιαίτερης αρχιτεκτονικής του, αναγνωρίζεται ως η μοναδική πυραμιδοειδής ταφική κατασκευή που σώζεται στην Τουρκία και είναι επίσημα καταχωρισμένο ως ακίνητο πολιτιστικό αγαθό από το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού.

Η ευρύτερη περιοχή της Μαρμαρίδας ταυτίζεται με την αρχαία Φυσκώ (Physkos), μία από τις ελληνικές πόλεις της Καρίας με μακρά ιστορική παρουσία, λιμάνι και ισχυρούς δεσμούς με τον ελληνικό κόσμο ήδη από την αρχαϊκή και ελληνιστική περίοδο. Η ύπαρξη ελληνιστικού ταφικού μνημείου με ελληνική επιγραφή ενισχύει την τεκμηρίωση της ελληνικής πολιτισμικής παρουσίας στην περιοχή, η οποία αποτελούσε σημαντικό κόμβο μεταξύ Καρίας και Αιγαίου.

Παρεμβάσεις και προστασία

Η πρώτη φάση του έργου περιλαμβάνει την απομάκρυνση της πυκνής βλάστησης γύρω από το μνημείο. Στη συνέχεια θα δημιουργηθεί προστατευτική περίμετρος, ενώ θα κατασκευαστούν σκαλοπάτια και διαδρομή περιήγησης για ασφαλέστερη πρόσβαση των επισκεπτών.

Ο χώρος θα εξοπλιστεί με ενημερωτικές και προειδοποιητικές πινακίδες, ενώ η ασφάλεια θα ενισχυθεί με κάμερες και φωτοπαγίδες. Προβλέπεται επίσης ειδικός φωτισμός, ώστε το μνημείο να είναι ορατό και κατά τις βραδινές ώρες.

Οι παρεμβάσεις στοχεύουν στη μακροχρόνια προστασία του μνημείου και στην ανάδειξη ενός από τα πιο ιδιαίτερα αρχαία κατάλοιπα της Μαρμαρίδας, καθιστώντας το πιο ασφαλές και προσβάσιμο στο κοινό.

Πηγή: anatolianarcheology.net

Αρχαία μυστικά στο φως: Νέα ευρήματα στον ναό του Δία στους Αιζανούς συγκλονίζουν την επιστήμη

 Η αρχαιολογική σκαπάνη έφερε στην επιφάνεια της γης νεά σημαντικά ευρήματα στην αρχαία ελληνική πόλη, στους Αιζανούς. Οι αρχαιολόγοι ανέσκαψαν δίπλα από το Ναό του Δία, ένα αρχιτεκτονικό θαύμα που στέκει αγέρωχο εδώ και δύο χιλιετίες, αποκαλύπτει νέα μυστικά μέσα από τις πρόσφατες ανασκαφές.

Νέα αρχαιολογικά ευρήματα στον Ναό του Δία

Στην επαρχία Κιουτάχειας της δυτικής Τουρκίας, η αρχαία πόλη των Αιζανών συνεχίζει να εκπλήσσει τους αρχαιολόγους. Οι τελευταίες ανασκαφές στον περίφημο Ναό του Δία, έναν από τους καλύτερα διατηρημένους ρωμαϊκούς ναούς παγκοσμίως, έφεραν στο φως αρχιτεκτονικά στοιχεία που παρέμεναν θαμμένα για αιώνες. Παράλληλα, εντοπίστηκαν ταφές της Βυζαντινής περιόδου εντός του ιερού χώρου, προσθέτοντας νέα στρώματα ιστορικής σημασίας στην περιοχή.

Ο Ναός του Δία, ο οποίος δεσπόζει σε λόφο της πόλης, θεωρείται ο καλύτερα διατηρημένος ναός του Δία παγκοσμίως και αποτελεί το αρχιτεκτονικό της στολίδι. Εκτός από τον ναό, η πόλη διαθέτει μοναδικά μνημεία όπως το συνδυασμένο θέατρο-στάδιο, το μακέλλο με το Διάταγμα Τιμών του Διοκλητιανού και ρωμαϊκές γέφυρες, που μαρτυρούν την αστική της ακμή.

Στα βάθη της Ιστορίας

Η αρχαία πόλη Αιζανοί αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά σύνολα της δυτικής Ανατολίας, με ιστορία που εκτείνεται από την Εποχή του Χαλκού έως τη Βυζαντινή περίοδο και τους ρωμαϊκούς χρόνοους. Χτισμένη στις όχθες του ποταμού Πενκαλάς, κοντά στο σημερινό χωριό Τσαβνταρχισάρ στην επαρχία Κιουτάχειας, η πόλη υπήρξε κέντρο πολιτικής, οικονομικής και θρησκευτικής δραστηριότητας κατά τη ρωμαϊκή εποχή.

 Κατά την μυθολογία, ιδρυτής της πόλης ήταν ο Αιζάνας (ή Αιζήνα), γιος του
Ταντάλου. Ο Παυσανίας υποστήριξε ότι οικιστής της ήταν ο ήρωας Αζάνας, γιος του Αρκά και της νύμφης Ερατώς. Ίχνη κατοίκησης όπως προαναφέρθηκε υπάρχουν από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού (α΄ μισό 3ης χιλιετίας π.Χ.), όπως αποδεικνύουν τα αρχαιολογικά ευρήματα.Κατοικήθηκε από Έλληνες και Φρύγες. Την Ελληνιστική περίοδο, πιθανόν γύρω στον 3ο αι. π.Χ., χρονολογείται η ελληνοποίησή της, με τη διείσδυση του ελληνικού πολιτισμού. Στις αρχές του 2ου αι. π.Χ.  κατέστη μήλον της έριδος για τους βασιλείς Ευμένη Β΄ του Περγάμου και Προυσία Α΄ της Βιθυνίας. Το 184 π.Χ. Τελικά ο Ευμένης Β΄ καιη πόλη εντάχθηκε στο βασίλειο του Περγάμου, ενώ το 133 π.Χ. περνά στον έλεγχο της Ρώμης. Από την εποχή του Αυγούστου, οι πολίτες των Αιζανών καταλαμβάνουν υψηλά αξιώματα και η πόλη αναδεικνύεται σε σημαντικό κέντρο εμπορίου και πολιτισμού και ταυτόχρονα αναπτύσσει στενές σχέσεις με τη Ρώμη.

Η αρχαιολογική σκαπάνη

Οι πρώτες επιστημονικές ανασκαφές  άρχισαν το 1926 από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο και συνεχίστηκαν σε διαδοχικές φάσεις έως σήμερα, με επικεφαλής αρχαιολόγους όπως οι D. Krencker, R. Naumann και A. Hoffmann. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν στρώματα κατοίκησης από την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, επιγραφές, νομίσματα και αγάλματα, όπως της Υγιείας και του Ηρακλή. 

Η πόλη γνώρισε φρυγική επιρροή κατά την Εποχή του Σιδήρου και εντάχθηκε στη ρωμαϊκή επικράτεια το 133 π.Χ., διατηρώντας ωστόσο το δικαίωμα κοπής νομισμάτων, ένδειξη της οικονομικής της αυτονομίας. Σήμερα,  αποτελεί αντικείμενο συστηματικής μελέτης και προστασίας, ενώ έχει προταθεί για ένταξη στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.

Η ανθεκτικότητα ενός μνημείου δύο χιλιετιών

Σήμερα ο επικεφαλής των ανασκαφών, καθηγητής Γκιοκχάν Τσοσκούν από το Πανεπιστήμιο Ντουμλουπινάρ, τόνισε την εξαιρετική διατήρηση του ναού: «Ο Ναός του Δία στέκει μόνος του σχεδόν 2.000 χρόνια. Θεωρείται ο καλύτερα διατηρημένος ναός του Δία στον κόσμο. Ωστόσο, αιώνες σεισμών και φυσικών καταστροφών έχουν προκαλέσει φθορές στη δομή του, γεγονός που καθιστά την αποκατάσταση επιτακτική.»

Από τον Δομιτιανό στον Χαδριανό και από την Εκκλησία στο Οχυρό

Η κατασκευή του ναού ξεκίνησε γύρω στο 92 μ.Χ., κατά τη βασιλεία του Αυτοκράτορα Δομιτιανού, και ολοκληρώθηκε στο πρώτο μισό του 2ου αιώνα υπό τον Χαδριανό. 

Στους επόμενους αιώνες, ο ιερός χώρος μετατράπηκε σε εκκλησία κατά τη Βυζαντινή περίοδο, ενώ τον 13ο αιώνα οχυρώθηκε από τους Τάταρους Τσαβντάρ, προσδίδοντας στο μνημείο έναν πολυεπίπεδο χαρακτήρα που αντανακλά τις μεταμορφώσεις της ιστορίας.

πηγή anatolianarcheology.net,/aizanoi.dpu.edu.tr, www.ancient-history-sites.com