Το χαμένο πρόσωπο της Αρτεμισίας: Ένα σπάνιο αυτοπορτρέτο βγαίνει σε δημοπρασία

 

Ένα από τα πέντε γνωστά αυτοπορτρέτα της Αρτεμισίας  βγαίνει  στο σφυρί του Christie’s. Πρόκειτια για το αυτοπορτρέτο ως Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας, θα παρουσιαστεί στις 4 Φεβρουαρίου 2026 στη Νέα Υόρκη από τον οίκο Christie’s, με εκτιμώμενη τιμή 2,5 έως 3,5 εκατομμύρια δολάρια. Το έργο, μικρών διαστάσεων αλλά τεράστιας ιστορικής σημασίας, ανήκει στον ελάχιστο πυρήνα των πέντε αυθεντικών αυτοπορτρέτων της πιο διάσημης ζωγράφου του 17ου αιώνα και θεωρείται πιθανότατα το παλαιότερο.

Η επανεμφάνισή του στη διεθνή αγορά τέχνης αναζωπυρώνει το ενδιαφέρον για την καλλιτέχνιδα που κατόρθωσε να επιβληθεί σε ένα ανδροκρατούμενο περιβάλλον, μετατρέποντας την προσωπική της ιστορία σε καλλιτεχνική δύναμη.

Η Φλωρεντία ως σημείο καμπής: όταν «η Αρτεμισία έγινε Αρτεμισία»

Ο πίνακας χρονολογείται γύρω στο 1615, λίγο μετά τη μετακόμιση της Αρτεμισίας στη Φλωρεντία. Ήταν μια περίοδος καθοριστική: μακριά από τη Ρώμη και τη βαριά σκιά του πατέρα της, Οράτσιο Τζεντιλέσκι, η νεαρή ζωγράφος βρήκε στη μεδίκεια πόλη τον χώρο να διαμορφώσει την καλλιτεχνική της ταυτότητα. Όπως έχει γράψει ο ιστορικός τέχνης Keith Christiansen, εκείνη την εποχή «η Αρτεμισία έγινε Αρτεμισία» – μια αυτόνομη, καλλιεργημένη και αποφασισμένη δημιουργός.

Η καλλιτέχνις είχε ήδη αποδείξει το ταλέντο της από τα δεκαέξι της χρόνια, παρά τους αυστηρούς περιορισμούς που της επέβαλε η κοινωνική θέση της ως ανύπαντρης γυναίκας. Το 1612, μετά τον τραυματικό βιασμό της από τον Αγκοστίνο Τάσσι και τη δίκη που την υποχρέωσε να καταθέσει υπό βασανιστήρια, η Αρτεμισία παντρεύτηκε και εγκαταστάθηκε στη Φλωρεντία. Εκεί ξεκίνησε μια νέα ζωή και μια νέα καλλιτεχνική πορεία.

Η Αγία Αικατερίνη ως προσωπικό σύμβολο

Στο αυτοπορτρέτο, η Αρτεμισία απεικονίζει τον εαυτό της ως την Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας, μάρτυρα του 4ου αιώνα. Τα σύμβολα της αγίας –ο φοίνικας του μαρτυρίου, το στέμμα, ο σπασμένος τροχός με τα καρφιά– πλαισιώνουν το πρόσωπο της ζωγράφου, που καταλαμβάνει σχεδόν ολόκληρη τη σύνθεση. Η έκφραση είναι αποφασισμένη, συγκεντρωμένη, με μια ένταση που αποκαλύπτει την προσωπική της ταύτιση με τη μορφή.

Η στάση υποδηλώνει ότι η καλλιτέχνις εργαζόταν μπροστά σε καθρέφτη, μια τεχνική που χρησιμοποίησε συχνά στα αυτοπορτρέτα της. Τα χαρακτηριστικά της –η έντονη γνάθος, τα βαριά βλέφαρα, τα σφιγμένα χείλη– επανεμφανίζονται σε όλα τα γνωστά αυτοπορτρέτα της, αλλά και σε χαρακτικά και πορτρέτα της εποχής.

Η αυτοπροσωπογραφία ως στρατηγική επιβίωσης και προβολής

Η φλωρεντινή περίοδος ήταν η εποχή όπου η Αρτεμισία αξιοποίησε το αυτοπορτρέτο ως εργαλείο επαγγελματικής διεκδίκησης. Σε μια πόλη με μακρά παράδοση αυτοπροσωπογραφιών καλλιτεχνών, η ζωγράφος κατανόησε τη δύναμη της εικόνας της και την ενέταξε συνειδητά στη στρατηγική της. Όπως έχει επισημάνει ο μελετητής Christopher Marshall, η Αρτεμισία χειρίζεται τους κώδικες της προσωπογραφίας με τρόπο που καθιστά το πρόσωπό της άμεσα αναγνωρίσιμο και άρρηκτα συνδεδεμένο με τη φήμη της.

Το αυτοπορτρέτο ως Αγία Αικατερίνη είναι μια δήλωση ταυτότητας, δύναμης και αυτοπροβολής. Η δημοπρασία του Christie’s αναμένεται να προσελκύσει διεθνές ενδιαφέρον, όχι μόνο για τη σπανιότητα του έργου, αλλά και για την ιστορία της γυναίκας που το δημιούργησε.

Νέο έργο της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι σε δημοπρασία: Πιθανή δεύτερη εκδοχή της «Σαμαρείτισσας» του Palazzo Blu

Ένα σημαντικό καλλιτεχνικό εύρημα αναμένεται να προκαλέσει διεθνές ενδιαφέρον στη δημοπρασία του οίκου Capitolium στην Μπρέσια, στις 14 και 15 Οκτωβρίου 2025. Πρόκειται για έναν πίνακα που αποδίδεται στην Αρτεμισία Τζεντιλέσκι (Ρώμη, 1593 – Νάπολη, 1654/1656), και σύμφωνα με τους ιστορικούς τέχνης Riccardo Lattuada και Nicola Spinosa, αποτελεί αυθεντικό έργο της ζωγράφου και πιθανή δεύτερη εκδοχή της περίφημης «Σαμαρείτισσας στο Πηγάδι» που βρίσκεται στο Palazzo Blu της Πίζας.

Η σημασία της ανακάλυψης

Το έργο, λάδι σε καμβά διαστάσεων 85 x 109,5 εκ., απεικονίζει γυναικεία μορφή σε ημίσωμο και έχει αναγνωριστεί ως υψηλής ποιότητας παρά τις φθορές από παλαιότερη αποτυχημένη αποκατάσταση. Η εκτίμηση τιμής κυμαίνεται μεταξύ 20.000 και 30.000 ευρώ, ποσό που θεωρείται χαμηλό για την καλλιτεχνική του αξία, λόγω της κατάστασής του. Η εμφάνιση του πίνακα στην αγορά ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση του έργου της Τζεντιλέσκι και εμπλουτίζει τη συζήτηση γύρω από τη «Σαμαρείτισσα» του Palazzo Blu, η οποία θεωρείται αριστούργημα της νεοναπολιτάνικης περιόδου της ζωγράφου.

Σύγκριση με την εκδοχή της Πίζας

Η νέα εκδοχή διαφέρει από την Πισανή ως προς την κλίση του προσώπου, τη χρωματική απόδοση και την ποιότητα του φωτός. Οι αποχρώσεις είναι πιο πλούσιες, με έντονες κιτρινες και ιριδίζουσες λεπτομέρειες, χαρακτηριστικές της παλέτας της Τζεντιλέσκι. Η εικαστική ωριμότητα της ζωγράφου αποτυπώνεται με εντυπωσιακό τρόπο, ενισχύοντας την άποψη ότι πρόκειται για έργο της ίδιας περιόδου.

Ιστορική τεκμηρίωση και συλλεκτική πορεία

Η πρώτη αναφορά σε έργο με θέμα τη «Σαμαρείτισσα στο Πηγάδι» χρονολογείται το φθινόπωρο του 1637, όταν η Τζεντιλέσκι πρότεινε το έργο στους καρδινάλιους Barberini μέσω του προστάτη της Cassiano del Pozzo. Αν και η πώληση δεν ολοκληρώθηκε, η σκηνή εμφανίζεται τριάντα χρόνια αργότερα σε πίνακα του Michele Ragolia, που απεικονίζει εσωτερικό πατρικίου σπιτιού στη Νάπολη, πιθανώς της οικογένειας Ruffo di Sicilia. Το έργο πέρασε στη συλλογή του Giovanni Stefano Oneto και τελικά αποκτήθηκε από το Palazzo Blu το 2022.

Η Σαμαρείτισσα ως προσωπικό σύμβολο

Η μορφή της Σαμαρείτισσας αποκτά συμβολική διάσταση, αντανακλώντας την προσωπική πορεία της Τζεντιλέσκι: αναζήτηση της αλήθειας, αποκατάσταση της αξιοπρέπειας και δυνατότητα λύτρωσης. Η νέα εκδοχή του έργου ενισχύει την κατανόηση της ζωγράφου ως καλλιτέχνιδας, τεχνίτριας και επιχειρηματία, και αναδεικνύει τη βαθιά ψυχολογική και αφηγηματική δύναμη της τέχνης της.

ΠΗΓΗ: Finestresullarte.info

Η πρώτη μεγάλη έκθεση της ανατρεπτικής Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι στη Βρετανία

 Η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, μια γυναίκα που αψήφησε τις συμβάσεις και τις προκαταλήψεις της εποχής της για να εξελιχθεί σε μια σπουδαία ζωγράφο, είναι η "πρωταγωνίστρια" στη νέα μεγάλη έκθεση της Εθνικής Πινακοθήκης του Λονδίνου (National Gallery). Τα εγκαίνια της έκθεσης συνέπεσαν με την κυκλοφορία ενός βιβλίου στα αγγλικά για την ανατρεπτική Αρτεμισία του 17ου αιώνα, το οποίο εξερευνά τη σχέση της Ιταλίδας δημιουργού με τις απαρχές του φεμινισμού στην  αναγεννησιακή  Ευρώπη. 

"Θα σας δείξω τι μπορεί να κάνει μια γυναίκα" είπε η Αρτεμισία Τζεντιλέσκι, σε μια εποχή που η Ευρώπη δεν αποδεχόταν εύκολα τις καλλιτέχνιδες. Ωστόσο, η Αρτεμισία ήταν εξαιρετική, ήρθε σε αντιπαράθεση με τις προκαταλήψεις και ξεπέρασε τις προσδοκίες για να γίνει μια άκρως επιτυχημένη ζωγράφος και μια από τις μεγαλύτερες αφηγήτριες ιστοριών της εποχής της.

Του Ανδρέα Π. Αναγνωστόπουλου

Η έκθεση

Η Αρτεμισία ζωγράφισε θέματα με τα οποία παραδοσιακά ασχολούνταν άνδρες καλλιτέχνες που απευθύνονταν στο ανδρικό κοινό. Με τους πίνακές της, μετέτρεψε υπηρέτριες σε θαρραλέους ανθρώπους που συνωμοτούν και επίσης μετέτρεψε τα θύματα σε επιζώντες. 

Στην πρώτη μεγάλη έκθεση του έργου της Τζεντιλέσκι στη Βρετανία, έκθεση που θα διαρκέσει έως τις 24 Ιανουαρίου, οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν από κοντά τους γνωστότερους πίνακες της ζωγράφου. Σε αυτούς περιλαμβάνονται δύο εκδοχές του  μνημειώδους και βίαιου έργου "Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη", αλλά και πολλές αυτοπροσωπογραφίες της.

Ξεχωριστή είναι η "Αυτοπροσωπογραφία της ως Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας", πρώτο πορτραίτο γυναίκας - και πρώτο αυτοπροσωπογραφικό πορτραίτο - που αποτελεί μέρος της Ιταλικής συλλογής του 17ου αιώνα.

Τον Μάρτιο του 2019, ο εν λόγω πίνακας ταξίδεψε σε όλη την Βρετανία, ακόμα και σε ασυνήθιστα μέρη όπως σε νοσοκομείο, σχολείο θηλέων και φυλακή!   

Στην Εθνική Πινακοθήκη της βρετανικής πρωτεύουσας εκτίθενται επίσης πίνακες της Ιταλίδας καλλιτέχνιδας με θέματα ηρωίδες από την Ιστορία και την Βίβλο, καθώς και προσφάτως ανακαλυφθείσες προσωπικές επιστολές της ζωγράφου, οι οποίες παρουσιάζονται για πρώτη φορά στη Βρετανία.       

Μέσα από την έκθεση, οι λάτρεις της τέχνης θα μπορέσουν να ακολουθήσουν τα βήματα της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι από την Ρώμη στη Φλωρεντία, τη Βενετία, τη Νάπολη και το Λονδίνο. Παράλληλα, θα μπορέσουν να ακούσουν τη φωνή της μέσα από τις επιστολές της και έτσι να δουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια της.

Το βιβλίο

Στα μέσα Σεπτεμβρίου κυκλοφόρησε το βιβλίο με τίτλο "Αρτεμισία Τζεντιλέσκι και ο φεμινισμός στην πρώιμη δυτική Ευρώπη", το οποίο δίνει μια ανατρεπτική, φεμινιστική ματιά στο γεμάτο θυμό, αλλά και χιούμορ, έργο της Ιταλίδας ζωγράφου. Η συγγραφέας, ιστορικός τέχνης Μαίρη Γκάραρντ, γράφει πως η Αρτεμισία, κόρη του Μπαρόκ ζωγράφου Οράτσιο Τζεντιλέσκι, είναι αναμφισβήτητα η πιο αναγνωρισμένη γυναίκα καλλιτέχνις της πρώιμης σύγχρονης εποχής.

Σύμφωνα με την Γκάραρντ, στις μέρες μας, το έργο της Αρτεμισίας παρουσιάζεται συχνά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ενώ έχουν γίνει κινηματογραφικές ταινίες, μυθιστορήματα και θεατρικά έργα για τη ζωή της. Καθόλου κακή εξέλιξη για μια καλλιτέχνιδα που ήταν εν πολλοίς ξεχασμένη μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα (αν και για να είμαστε δίκαιοι, το ίδιο ξεχασμένος ήταν και ο επίσης σπουδαίος Καραβάτζιο). 

Η ιστορικός τέχνης τονίζει πως οι αναφορές για τη ζωή της Αρτεμισίας συχνά περιορίζονται στον βιασμό της, όταν ήταν έφηβη, από έναν συνάδελφο του ζωγράφου πατέρα της. Ωστόσο, η Γκάραντ δεν ασχολείται τόσο με τον βιασμό ή με τη δίκη που ακολούθησε.

Επιπλέον, η Γκάραρντ περιγράφει το πιο διάσημο έργο της Τζεντιλέσκι, "Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη" (1618-20), που συχνά ερμηνεύεται ως μια καλλιτεχνική βεντέτα:

"Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το έργο αυτό είναι τέχνη, όχι ψυχοθεραπεία. Η εκδίκηση της Αρτεμισίας στον βιαστή της, μέσω του πίνακα, δεν ήταν αμυντική ψυχολογική αντίδραση μιας γυναίκας - θύματος, αλλά πρέπει να εκληφθεί ως ποιητική δικαιοσύνη". 

Η Γκάραρντ εστιάζει επίσης την προσοχή μας στις γυναίκες του περίφημου πίνακα - την Ιουδήθ και την υπηρέτρια της Άμπρα - που ενώνονται για να κάνουν την βρώμικη δουλειά. Η Ιουδήθ και ο Ολοφέρνης δεν ήταν συνήθη θέματα στην τέχνη της Αναγέννησης και του Μπαρόκ (δείτε τους Μποτιτσέλι, Ντονατέλο, Καραβάτζιο). Έτσι, η καινοτομία της Αρτεμισίας Τζεντιλέσκι δεν είναι η απεικόνιση μιας γυναίκας να αποκεφαλίζει έναν άνδρα, αλλά η παρουσίαση μιας ισχυρής αδελφοσύνης.     

Πηγές

https://www.nationalgallery.org.uk/exhibitions/artemisia

https://hyperallergic.com