Τσακώνικη Αρχιτεκτονική στο Λεωνίδιο: Η πολιτιστική κληρονομιά ως ζωντανή εμπειρία

 

Περιπατητική ξενάγηση στα αρχοντικά της Τσακωνιάς θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 27 Σεπτεμβρίου με αφορμή τις Ευρωπαϊκές Ημέρες Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Το Ἀρχεῖον τῆς Τσακωνιᾶς διοργανώνει τη περιπατητική ξενάγηση στα αρχοντικά του Λεωνιδίου, προσκαλώντας το κοινό να ανακαλύψει την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική ταυτότητα της περιοχής μέσα από τα ίδια της τα κτίσματα.

Η Τσακώνικη αρχιτεκτονική ως πολιτισμική ταυτότητα

Η εκδήλωση περιλαμβάνει εσπερίδα με εισηγήσεις για την Τσακώνικη αρχιτεκτονική, εστιάζοντας στα βασικά στοιχεία που καθιστούν μοναδικά τα πυργόσπιτα και τα αρχοντικά του Λεωνιδίου και του Πραστού. Μέσα από φωτογραφίες, βίντεο και ζωντανές αφηγήσεις, οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν την ιστορία, τις τεχνικές και την αισθητική που διαμόρφωσαν την αρχιτεκτονική φυσιογνωμία της Τσακωνιάς.

Η συζήτηση με σημερινούς ιδιοκτήτες των πυργόσπιτων προσθέτει μια βιωματική διάσταση στην εκδήλωση, αναδεικνύοντας τον τρόπο με τον οποίο η πολιτιστική κληρονομιά συνεχίζει να ζει και να εξελίσσεται μέσα από την καθημερινότητα των ανθρώπων που την κατοικούν. Η δράση θα πραγματοποιηθεί στον αύλειο χώρο του Αρχοντικού Τσούχλου, ένα εμβληματικό κτίσμα που ενσαρκώνει την αρχιτεκτονική και ιστορική ταυτότητα της περιοχής.

Το Λεωνίδιο ως ζωντανό μουσείο πολιτιστικής μνήμης

Η Τσακώνικη αρχιτεκτονική δεν είναι απλώς ένα σύνολο μορφολογικών χαρακτηριστικών. Είναι έκφραση πολιτισμικής συνέχειας, μαρτυρία κοινωνικής δομής και αισθητικής αντίληψης. Μέσα από την περιπατητική ξενάγηση, οι επισκέπτες καλούνται να δουν τα αρχοντικά όχι ως μουσειακά αντικείμενα, αλλά ως ζωντανά κύτταρα της ιστορίας, που συνεχίζουν να εμπνέουν και να συνδέουν το παρελθόν με το παρόν.

Όταν ο νεοκλασικισμός συναντά στοιχεία λαϊκής ή και ανατολίτικης αρχιτεκτονικής! Ο δρ. Σπύρος Ανανγώστου μας μιλά για τα διατηρητέα αρχοντικά της Μυτιλήνης

Μια αστείρευτη γοητεία ασκεί η πόλη της Μυτιλήνης στους επισκέπτες της  χάρη στα υπέροχα αρχοντικά της. Θύμα της ομορφιάς αυτής έπεσα κι εγώ κατά τη τελευταία μου επίσκεψη στο νησί της Λέσβου, επιχειρώντας να φωτογραφίσω αυτό τον πολιτιστικό-αρχιτεκτονικό θησαυρό. 

Μια συγκροτημένη όμως προσπάθεια έχει πραγματοποιήσει εδώ και  χρόνια ο καθηγητής του τμήματος Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου,  Δρ. Σπύρος Αναγνώστου, ο οποίος ήδη διαθέτει πολύτιμο φωτογραφικό υλικό από 90 αρχοντικά της Μυτιλήνης, εκτιμώντας ο ίδιος ότι  «180-200 περίπου κτίρια της πόλεως μπορούν να χαρακτηριστούν με αυτόν τον όρο. Συνολικά, πάνω από 800 κτίρια μέσα στην πόλη της Μυτιλήνης είναι κηρυγμένα «διατηρητέα», αλλά μέσα σε αυτά περιλαμβάνονται πολλές κατηγορίες κτιρίων, όχι μόνο κατοικιών, αλλά και εμπορικών, βιομηχανικών κ.λ.π.» Ένα χαρατηριστικό δείγμα του υλικού του κ.Αναγνώστου δημοσιεύεται στην ανάρτηση αυτή.

Στην απολαυστική συζήτησή μας  με τον καθηγητή, ο οποίος ειδικεύεται σε θέματα Πολεοδομίας-Χωροταξίας, Δικαίου Χωροταξίας  και Περιβάλλοντος, θα εντοπίσετε ενδιαφέροντα στοιχεία για την ελληνική νοοτροπία απέναντι στην πολιτιστική μας κληρονομιά, θύμα της αδηφάγας οικοπεδοποίησης και τσιμεντοποίησης,  ζητήματα όπως την έλλειψη κινήτρων για την διατήρηση των πολιτιστικών αρχιτεκτονικών τεκμηρίων καθώς και την μεταπολεμική «κακοποίηση»  της ομορφιάς των Ελληνικών πόλεων.

συνέντευξη στην Μαρία Αλιμπέρτη

-    -Έχουν απαλλοτριωθεί κάποια από τα αρχοντικά για να διασωθούν από το δημόσιο; Από την λίστα διακηρύξεων μνημείων του ΥΠΠΟ διαφαίνεται ότι κάποιες κηρύξεις άρχισαν την δεκαετία του 80’, έχετε την ίδια εικόνα;

-          «Δεν έχουν απαλλοτριωθεί, απ’ όσο γνωρίζω, αλλά δεν νομίζω και ότι η απαλλοτρίωση είναι η λύση για την διατήρηση τους. Η λύση θα ήταν να δοθούν οικονομικά και φορολογικά κίνητρα στους ιδιοκτήτες τους, πολλοί από τους οποίους δεν είναι σε θέση να τα διατηρήσουν. (Άλλωστε αυτό γίνεται και σε όλον τον κόσμο…) Η κήρυξη τους ως διατηρητέα ξεκίνησε πράγματι τη δεκαετία του ’80, και συνεχίστηκε και την επόμενη.»

-   

-  Όσα στέκουν όρθια μέχρι τις μέρες μας, έχουν διατηρηθεί ως αρχιτεκτονικά σύνολα, δηλαδή μαζί με τον περιβάλλοντα χώρο;

-          -«Δυστυχώς, σε πολλές περιπτώσεις, τα 20-25 τελευταία χρόνια επιτράπηκε να χτιστούν μεζονέτες στα οικόπεδα των σπιτιών αυτών, που σε κάποιες περιπτώσεις ήταν πανέμορφοι κήποι αρκετών στρεμμάτων, οι οποίοι και αποτελούσαν ένα αδιαίρετο σύνολο με τα κτίσματα.»

    

-«Με ποια περίοδο συνδέονται; Τα περισσότερα αρχοντικά διαθέτουν εκλεκτιστικά στοιχεία. Μπορούν να ενταχθούν όλα στο ίδιο αρχιτεκτονικό στυλ; Ποια είναι τα υβριδικά στοιχεία τους;»

-          «Τα «αρχοντικά» της Μυτιλήνης ανήκουν όλα στην περίοδο 1880-1930, και στην πλειονότητα τους χαρακτηρίζονται από αρχιτεκτονικό εκλεκτικισμό. Παρουσιάζουν έντονες δυτικές επιρροές, ενώ σε κάποια μόνο από αυτά κυριαρχούν τα νεοκλασικά  στοιχεία, σε αρκετές περιπτώσεις αναμεμιγμένα με στοιχεία λαϊκής –ή και ανατολίτικης- αρχιτεκτονικής. Κάποια από τα πιο εντυπωσιακά αποτελούν έργα του μεγάλου Λέσβιου αρχιτέκτονα Αργύρη Αδαλή, ο οποίος υπήρξε και ο αρχιτέκτων του εμβληματικού μνημείου της Μυτιλήνης, που είναι η εκκλησία του Αγίου Θεράποντα, αλλά και της εκκλησίας των Ταξιαρχών στο προάστιο Καγιάνι.»

-         

-Τι καταμαρτυρούν τα συγκεκριμένα αρχοντικά  για την διαμόρφωση του χώρου  της πόλης της Μυτιλήνης; Είναι αλήθεια ότι συνδέονται με την οικονομική άνθηση του εμπορίου και την μετανάστευση του πληθυσμού καθώς και τον επαναπατρισμό του;

-          «Όλα ουσιαστικά τα «αρχοντικά» της Μυτιλήνης συνδέονται με την τεράστια οικονομική άνθιση των τελών του 19^ου αιώνα και αρχών του 20^ου, στο νησί. Η πόλις της Μυτιλήνης υπήρξε το 7^ο σε εμπορική κίνηση λιμάνι της αχανούς τότε οθωμανικής Αυτοκρατορίας, και οι Λέσβιοι έμποροι είχαν ιδρύσει παροικίες σε μια σειρά από λιμάνια, όπως Οδησσό, Βάρνα, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια, Μασσαλία και Λονδίνο. Πολλά από τα αρχοντικά που έχτιζαν στην πατρίδα τους την Μυτιλήνη ήταν έτσι άμεσα επηρεασμένα από την αρχιτεκτονική των πόλεων όπου είχαν ζήσει.»

-     Με ποιες πολιτιστικές ταυτότητες και ποιες πρακτικές θα μπορούσαμε να συσχετίσουμε τα συγκεκριμένα πολιτιστικά τεκμήρια; Κατά πόσο έπαιξε ρόλο η ετερότητα π.χ. η οθωμανική ταυτότητα στη διαμόρφωση της συγκεκριμένης αρχιτεκτονικής;

-            «Η Οθωμανική υπηκοότητα των Ελλήνων κατοίκων της εποχής δεν έπαιξε κανέναν ουσιαστικό ρόλο στην αρχιτεκτονική των κατοικιών αυτών, με εξαίρεση  μία κατηγορία τους, που προσδιορίστηκε αρνητικά από την τουρκική κυριαρχία: πρόκειται για τα «αρχοντικά» που ανήκουν στην κατηγορία των «νεοκλασικών», και τα οποία τα έχτιζαν έτσι οι ιδιοκτήτες τους με σκοπό να υπογραμμίσουν και να προβάλουν την Ελληνικότητα τους.»

 -   Πόσο έχει αλλάξει σήμερα  η αστική γεωγραφική οργάνωση στην πόλη;

-          «Η σημερινή πόλις της Μυτιλήνης έχει υποστεί την μεταπολεμική «κακοποίηση» που έχουν υποστεί όλες σχεδόν οι Ελληνικές πόλεις, καθώς δεν υπήρξε έγκαιρα μέριμνα για την διάσωση των ιστορικών τους κέντρων. Οπωσδήποτε, υπήρξε και ένας δεύτερος επιβαρυντικός παράγοντας σε αυτήν την υποβάθμιση, που έχει να κάνει με το χαμηλό επίπεδο της αισθητικής των ίδιων των κατοίκων και των τοπικών ιθυνόντων που αυτοί εκλέγουν…»

Στα αρχοντικά μιας επίγειας Εδέμ, της Κηφισιάς!

Δροσιά, σκιά, κελαριστά νερά που έρχονται από το Κεφαλάρι και υπέροχα αρχοντικά… Νομίζω ότι βρίσκομαι σε κάποια επίγεια Εδέμ. Δεν είναι τυχαίο  άλλωστε ότι το τοπωνύμιο  της περιοχής που έχει διατηρηθεί ίδιο από την αρχαιότητα προέρχεται από τον θεό και ποτάμι Κηφισό.

Κι όμως περπατώ στην Κηφισιά σε έναν νοσταλγικό περίπατο που διοργάνωσε ο δήμος της περιοχής αναδεικνύοντας το παρελθόν και την ποικιλία κατοικιών με τόσους διαφορετικούς αρχιτεκτονικούς ρυθμούς. 

Της Μαρίας Αλιμπέρτη


 Λίγα βήματα από το κέντρο της  κι όμως νομίζω ότι γύρισα στον χρόνο καθώς αντικρίζω τις άμαξες που σέρνουν από ένα άλογο στην οδό Δηληγιάννη, έξω από την οικία Βαλλιάνου-Ρωμανού. 
Παλιοί Κηφισιώτες αλλά και άλλοι κάτοικοι του Λεκανοπεδίου έχουμε καταφθάσει και σχηματίζουμε μια ομάδα περιήγησης. Αφού διασχίσουμε τον κατάφυτο κήπο  χαζεύουμε το εντυπωσιακό κτίριο που θυμίζει αγροτική κατοικία με έντονα ρομαντικά στοιχεία και τους υπαίθριους χώρους να μοιάζουν με χαγιάτια, ένα τύπο που αποκαλείται και «νέοελβετικό», συνηθισμένο στυλ επί Όθωνος. Τα έγχρωμα πλακίδια στο πάτωμα που έχουν διασωθεί ελκύουν την προσοχή μας, καθώς περπατάμε στον ευήλιο χώρο που σήμερα λειτουργεί ως παιδικός σταθμός.

Λίγο πιο κάτω επί της οδού Δηληγιάννη θα κάνουμε τη δεύτερη στάση μας στη Βίλα Νόρμα, εκεί η ξεναγό μας κα Ρένα Πολίτη θα μας εξηγήσει ότι στη Κηφισιά διατηρούσαν οι πιο εύπορες κοινωνικές ομάδες τα εξοχικά τους, όπου έφθαναν από ένα αμαξωτό τα πιο πρόσφατα χρόνια και με την σούστα παλιότερα. 

Επίσης, πολλοί Κυκλαδίτες εγκαταστάθηκαν  στην περιοχή για να φροντίζουν τους υπέροχους κήπους καλλιεργώντας μια ανθοκηπουρική παράδοση που έμελλε να αφήσει ιστορία με την πρώτη ανθοκομική έκθεση το 1896, την χρονιά αναβίωσης των Ολυμπιακών Αγώνων. Ένας γνωστός ανθοκόμος τον οποίο τιμά η πόλη  δίνοντας το όνομά του σε μια οδό ήταν ο Κοκκινάκης. Καθώς η ομάδα εισέρχεται στο κτίριο με στοιχεία εκλεκτικισμού και art nouveau,  η ματιά μου «χαϊδεύει» την μαρμάρινη σκάλα, ενώ μαγεύεται από τις πιστές αναπαραστάσεις της ψευδοροφής με τα ιωνικά κύματα.

Η ξενάγηση μας συνεχίζεται και περπατάμε στην οδό Στροφυλλίου από εκεί περνούσε το τραίνο γνωστό ως « Θηρίο» που συνέδεε την Αττική με το Διόνυσο  και από εκείνη με το Λαύριο, δηλαδή μεταφέρονταν τα μάρμαρα της εταιρείας ΜΑΡΜΟΡ. Στην γύρω περιοχή εικάζεται ότι βρίσκεται η έπαυλης του Ηρώδη του Αττικού καθώς πολλές αρχαιότητες ήρθαν στην επιφάνεια με ανασκαφή του 2010.

Λίγα μέτρα πιο κάτω θα βγούμε στην οδό Τατοϊου για να φθάσουμε στο εκκλησάκι της Παναγιάς Ξυδούς που πήρε το όνομά του, σύμφωνα με τον Ορλάνδο είτε από τον κτήτορα του είτε επειδή ένας Οθωμανός το μετέτρεψε σε κελάρι αλλά τελικά το κρασί του βγήκε ξύδι! Στην μικρή βασιλική που πιθανολογείται ότι κτίστηκε κατά τον 13^ο αιώνα, εντοπίσαμε πολλά  θραύσματα από αρχαία ιερά, ενώ θαμπωθήκαμε από την αγιογράφηση. 

Από την αυλή της εκκλησίας κρυφοκοιτάζουμε τον επόμενο σταθμό μας, την οικεία Ράλλη. 
Για καλή μας τύχη το ερειπωμένο κτίριο ανοίγει για το κοινό ειδικά για την ξενάγησή μας και έτσι θαυμάζουμε και το εσωτερικό του κτιρίου με μεσαιωνικά χαρακτηριστικά και φρουριακή-οχυρωματική αρχιτεκτονική.

Τελευταίος μας σταθμός  η οικία Νικολάου, γνωστή ως έπαυλη Πύρνα από το ρέμα της Κηφισιάς, παραπόταμο του Κοκκιναρά.  Αφού θαυμάσαμε τα νεοκλασικού ρυθμού αετώματα, τις παραστάδες στα παράθυρα και του ρόδακες , απολαύσαμε στον πίσω κήπο την έκπληξη που μας ετοίμασαν οι διοργανωτές, ένα υπέροχο ταγκό με μουσική υπόκρουση που θύμιζε τις ένδοξες ρομαντικές ημέρες της Κηφισιάς!