Μουσείο Νοσοκομείου «Σωτηρία»: Η ιστορία της φυματίωσης και ο αντιφυματικός αγώνας μέσα από σπάνια τεκμήρια

Ντοκουμέντα, ιατρικά εργαλεία, γράμματα, βαλίτσες, στιχάκια και τραγούδια...Το Μουσείο του Νοσοκομείου «Σωτηρία» αναδεικνύει μια από τις πιο δύσκολες και καθοριστικές σελίδες της ελληνικής ιατρικής ιστορίας: τον αντιφυματικό αγώνα. Με σπάνια αντικείμενα, αρχειακό υλικό, φωτογραφίες και διαδραστικές προβολές: ο επισκέπτης γνωρίζει την πορεία της νόσου, τις θεραπευτικές μεθόδους και την εξέλιξη του νοσοκομείου που προσδοκούσε να αποτελέσει«τόπο σωτηρίας» για χιλιάδες ασθενείς. Αρκετοί από αυτούς που νοσηλεύθηκαν μέχρι κάποια χρόνια τουλάχιστον, είχαν αντίθετη άποψη εξαιτίας αρνητικών εμπειριών και δύσκολων συνθκών.  

Της Μαρίας Αλιμπέρτη

Δεν παύει όμως το νοσοκομείο αυτό να υπήρξε τόπος που γράφθηκε Ιστορία: Εκεί συναντήθηκαν και σημαντικές προσωπικότητες  όπως ήταν ο Γιάννης Ρίτσος και η Μαρία Πολυδούρη...σ' ένα πιάνο- από τα πρώτα εκθέματα που συναντά  ο επισκέπτης στην έκθεση! Επίσης, το νοσοκομείο συδέθηκε με τον αντιστασιακό αγώνα κατά τη διάρκεια της Κατοχής, το Μπλόκο των νοσοκομείων και τη μάχη των αναπήρων πολέμου και μόνο γι ' αυτά αξίζει κανείς να θαυμάσει τα ντοκουμέντα του. Η έκθεση, λοιπόν αποτελεί αφορμή για να  αφεθούμε σε μια απολαυστική αφήγηση..

Η απαρχή του αντιφυματικού αγώνα στην Ελλάδα

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η φυματίωση αποτελούσε μια από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες, όπως αφηγείται η έκθεση. Στο Α’ Πανελλήνιο Ιατρικό Συνέδριο του 1901 επισημάνθηκε η ανάγκη ίδρυσης φθισιατρείων, δίνοντας ώθηση στη δημιουργία οργανωμένων δομών περίθαλψης. Το «Σωτηρία» ιδρύθηκε με πρωτοβουλίες ιδιωτών και φιλανθρωπικών φορέων, αποτελώντας το κέντρο του αντιφυματικού αγώνα για δεκαετίες. Μείζονος σημασίας ήταν η συμβολή της Σοφίας Σλήμαν που υήρξε οραματίστριά του! 

Σταδιακά χτίστηκαν σανατόρια στην χώρα, ενώ στον χώρο του Νοσοκομείου απλώθηκαν λόγω αυξανόμενων αναγκών στη συνέχεια ξύλινες κατασκευές και πρόχειροι θάλαμοι μέσα στο δάσος! Συν τω χρόνω οι ασθενείς νοσηλεύονταν σε δύσκολες συνθήκες, συχνά μέσα σε σκηνές από καραβόπανα.

Διαδραστικές εικόνες και άγνωστες ιστορίες

Το ενδιαφέρον του επισκέπτη κεντρίζει το υλικό που παρουσιάζεται μέσα από διαδραστικές οθόνες: φωτογραφικά ντοκουμέντα και αρχεία από εράνους που ενίσχυσαν το νοσοκομείο, όπως ήταν ο ιστορικός έρανος του Τριανταφυλλάκου. Ανάμεσα στις άγνωστες πληροφορίες,  προσωπικά ξεχώρισα το «Αμερικανικό Περίπτερο», που αγνοούσα ότι νοσηλεύονταν στο νοσοκομείο Σωτηρία και παιδιά έως 15 ετών, σε ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες.

Χρονολόγιο της φυματίωσης και της ιατρικής εξέλιξης

Ο επισκέπτης μπορεί να ταξιδέψει στον χρόνο : Ένα αναλυτικό χρονολόγιο παρουσιάζει την πορεία της νόσου από την ανακάλυψη του βακίλου της φυματίωσης από τον Ρόμπερτ Κοχ, έως τις επεμβατικές μεθόδους και την ανακάλυψη των αντιφυματικών φαρμάκων το 1944. 

 Σαφώς η επίσκεψη σε ένα επιστημονικό μουσείο έχει έναν βαθμό δυσκολίας: Τα κείμενα σε κάποιες περιπτώσεις είναι πιο εξειδικευμένα λόγω ορολογίας, ενώ κάποια είναι πιο  εύκολα κατανοητά,  ιδιαίτερα αυτά που εξηγούν τις θεραπευτικές πρακτικές και τις αλλαγές στην αντιμετώπιση της νόσου. Στις περισσότερες περιπτώσεις η παρυσίαση βοηθά την ανάγνωση από τον επισκέπτη. Λιγότερο επιτυχημένη είναι η εκλαϊκευση του επιστημονικού περιεχομένου στις  περιπτώσεις των ιατρικών εργαλείων- μηχανημάτων. 

Ιατρικός εξοπλισμός μιας άλλης εποχής

Ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει όλα τα τεκμήρια εποχής και  ιστορικά ιατρικά εργαλεία:  από την εξεταστική καρέκλα, βαροστάτης, χειρουργικό κρεβάτι, μικροσκόπια του 1950, άκαμπτο βρογχοσκόπιο του αμερικανικού στρατού, καθώς  έως και σύγχρονος αναπνευστήρας θετικής πίεσης. Μαζί τους, χάρτες ανατομίας  αλλά και απλά χρηστικά αντικείμενα όπως μια  κάπα νοσοκόμων φωτίζουν την καθημερινότητα του νοσηλευτικού προσωπικού. Ωστόσο, την εμπειρία του επισκέπτη δεν βοηθούν  και κάποιοι τίτλοι που δεν έχουν τοποθετηθεί σε σωστό επίπεδο θέασης. 

Η ιστορία του νοσοκομείου μέσα από ανθρώπινες μαρτυρίες

 Από την προβολή ενός 18λεπτου ντοκιμαντέρ μαθαίνουμε για τις προσπάθειες συγκρότησης του νοσοκομείου από τη Σοφία Σλμαν, που μέσα σε 15 χρόνια κατάφερε να στηρίξει πάνω από 200 ασθενείς σε μια εποχή πολέμων, φτώχειας και μεγάλων κοινωνικών αναγκών.Η Μικρασιατική Καταστροφή έφερε νέο κύμα ασθενών, με το σανατόριο να μετατρέπεται σε άσυλο, συχνά με ασθενείς στριμωγμένους σε πρόχειρες κατασκευές.

Στη δεκαετία του 1930 νέοι γιατροί ανέλαβαν τη φροντίδα των ασθενών, καθώς η νέα ηγεσία του νοσοκομείου συμβάλει καθοριστικά στις παρεχόμενες υπηρεσίες. Η καθημερινότητα βελτιώθηκε σταδιακά έως το 1940.

Η αρχιτεκτονική των σανατορίων

Το Μουσείο αναδεικνύει τον εξώστη αεροθεραπείας και ηλιοθεραπείας, βασικά στοιχεία της αρχιτεκτονικής των σανατορίων. Οι ασθενείς ξάπλωναν σε κρεβάτια ή κάθονταν σε καρέκλες στραμμένες προς τον νότο για πολλές ώρες, εκτεθειμένοι στον καθαρό αέρα και το φως, που θεωρούνταν απαραίτητα για την ενίσχυση των πνευμόνων και την παραγωγή βιταμίνης D. Ορισμένοι είχαν υαλοπετάσματα για προστασία από το κρύο, ενώ επωφελούνταν από την ηλιοθεραπεία ως μέρος της θεραπείας.

Προσωπικές μαρτυρίες και ιστορικές στιγμές

Ξεχωρίζουν οι αίθουσες που είναι συνδεδεμένες με τις  προσωπικές μαρτυρίες ασθενών, τα φωτογραφικά ντοκουμέντα και τα  γράμματα που περιγράφουν την απώλεια, τον φόβο και την ελπίδα. Ιδιαίτερα με συγκίνησαν τα δέματα με τις φωτογραφίες και τα σημειώματα των ασθενών που είναι σαν να ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας μια προσωπική  αφήγηση.  Επίσης πολύ ενδιαφέρουσα ενότητα αποτελεί η αίθουσα με τα τραγούδια που γράφηκαν για την περιπέτεια της φυματίωσης αλλά και μια ακόμη που αφορά το πως η Τέχνη συνδέθηκε με την ασθένεια και πως εξειδανικεύθηκε μέσα από αυτή. 

Η επίσκεψη στο Μουσείο του Νοσοκομείου Σωτηρία αξίζει τον κόπο και για έναν ακόμη λόγο: Το καταπράσινο περιβάλλον που αναζογοωνεί τον επισκέπτη. Σίγουρα το εν λόγω μουσείο αποτελεί μια νέα εστία πολιτισμού που μπορεί να κερδίσει μεγαλύτρο κοινό  εάν διερευνηθεί το ωράριο επισκέψεων και  αποκατασταθεί η σήμανση που δείχνει την πρόσβαση στο νοσοκομείο .