«Καποδίστριας» του Γιάννη Σμαραγδή: Αγιογραφία ή αναμέτρηση με το παρελθόν;

 

Η νέα ταινία του Γιάννη Σμαραγδή για τον Ιωάννη Καποδίστρια επαναφέρει στο δημόσιο διάλογο ένα πρόσωπο που εξακολουθεί να λειτουργεί ως καθρέφτης της ελληνικής πολιτικής ηθικής. Ο σκηνοθέτης, πιστός στη φιλμογραφική του παράδοση, επιχειρεί για ακόμη μία φορά να ανασυστήσει το πορτρέτο μιας εμβληματικής προσωπικότητας, επιλέγοντας έναν αφηγηματικό τόνο που έχει ήδη προκαλέσει συζητήσεις.

της Μαρίας Αλιμπέρτη 

 Οι επικριτές του μιλούν για «αγιογραφία», για μια προσέγγιση που μεταφράζει όμως τον Καποδίστρια μέσα από δυτικοτροπη οπτική, απομακρύνοντάς τον από το πνεύμα του 19ου αιώνα, με τον ρομαντικό, θεοκρατικό και εθνοκεντρικό χαρακτήρα του. Ωστόσο, η συζήτηση γύρω από την ταινία ξεπερνά τα όρια της αισθητικής και αγγίζει βαθύτερα ζητήματα πολιτικής αυτογνωσίας.

Η πολιτική ηθική στο επίκεντρο

Ο Σμαραγδής, συνειδητά θεωρώ, επαναφέρει στο προσκήνιο το ερώτημα της πολιτικής ηθικής στην Ελλάδα: πώς μια χώρα που εντάχθηκε στο ευρωπαϊκό μοντέλο διακυβέρνησης διαχειρίζεται σήμερα την κληρονομιά ενός πολιτικού που υπήρξε υπόδειγμα δημόσιου λειτουργού. Ο Καποδίστριας, κινούμενος στην εποχή   της Τουρκοκρατίας αλλά και της ευρωπαϊκής διπλωματίας, υπήρξε μια προσωπικότητα παγκόσμιας εμβέλειας χωρίς υπερτίμηση.

 Η ταινία υπενθυμίζει την κοινωνική του ευαισθησία, την ταξική του απόσταση από τα προνόμια της εποχής. Στη ταινία δεν αναφέρεται αλλά όσοι διαβάζουμε Ιστορία γνωρίζουμε ότι ως γιατρός δεν δεχόταν χρήματα από φτωχούς και συχνά πλήρωνε ο ίδιος τα φάρμακά τους, ενώ διέθεσε πολλές φορές από την προσωπική του περιουσία για να βοηθήσει τους πολύπαθους Έλληνες που είχαν φθάσει στο κατώφλι της φτώσειας μετά την Επανάσταση. Αυτή η διάσταση, όσο κι αν μοιάζει εξιδανικευμένη, ανοίγει μια συζήτηση για το ανάστημα της πολιτικής ηθικής που λείπει από τον σύγχρονο δημόσιο βίο.

Ο κινηματογράφος ως εργαλείο πολιτισμικής μνήμης

 Δικαιούται λοιπόν ένας σκηνοθέτης να μιλά για το ζήτημα της πολιτικής ηθικής διαχρονικά; Η ταινία λειτουργεί μέσα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: ο κινηματογράφος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία κατασκευής πολιτισμικής μνήμης. Αναπαριστά το παρελθόν, επηρεάζει την αντίληψη των σημερινών ανθρώπων για το χθες των προγόνων τους και συμβάλλει στη διαμόρφωση της πολιτισμικής και εθνικής ταυτότητας. Δεν μπορούμε να τον αποκόψουμε από τις πολιτικοοικονομικές συνθήκες και τις ιδεολογίες που τον περιβάλλουν. Η απόλυτη αντικειμενικότητα είναι ανέφικτη, καθώς η συναισθηματική απόσταση από το παρελθόν μας παραμένει περιορισμένη. Αυτό όμως δεν αναιρεί τη δυνατότητα του κινηματογράφου να προσφέρει μια κριτική ματιά, να ανοίξει συζητήσεις και να αναμετρηθεί με τις κοινωνίες που τον παράγουν.

Η σκηνοθετική πρόθεση

Το αφηγηματικό σινεμά του Σμαραγδή έχει δεχθεί ειρωνικά σχόλια, κυρίως για την τάση του να εξιδανικεύει τις μορφές που παρουσιάζει. Ωστόσο, είναι γνωστό ότι ο σκηνοθέτης υπηρετεί ένα συγκεκριμένο είδος: τον κινηματογράφο εκλαΐκευσης της ιστορίας, έναν τρόπο μετάδοσης γνώσης και μνήμης στο ευρύ κοινό. Δεν επιχειρεί να κάνει κάτι μεμπτό, ούτε να παραχαράξει την ιστορία. Η ιστορική μεταπλάση προσώπων από την πολιτική σκηνή ή από το πεδίο της διανόησης αποτελεί σταθερό στοιχείο της καλλιτεχνικής του γκάμας. Η πρόθεσή του είναι ξεκάθαρη: να φέρει τον θεατή κοντά σε πρόσωπα που θεωρεί ότι αξίζουν να επανέλθουν στη συλλογική συνείδηση.

Η σύγκριση με τον Αγγελόπουλο και το ζήτημα των πόρων

Συχνά γίνεται η σύγκριση με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, έναν δημιουργό που κινήθηκε σε εντελώς διαφορετικό κοινωνικό και αισθητικό πλαίσιο, έχοντας ως καθοριστικό πλεονέκτημα τη συνεργασία με τον Γιώργο Αρβανίτη στη φωτογραφία. Η σύγκριση αυτή είναι άτοπη. Δεν μπορεί να ζητείται από τον Σμαραγδή να ανταγωνιστεί έναν δημιουργό άλλης σχολής, άλλης εποχής και άλλων παραγωγικών δυνατοτήτων. Πολύ περισσότερο όταν ο ίδιος έχει δηλώσει ανοιχτά ότι δυσκολεύτηκε να εξασφαλίσει τους πόρους για να ολοκληρώσει την ταινία. Η τεχνική αρτιότητα δεν μπορεί να αποσπαστεί από τις οικονομικές συνθήκες παραγωγής.

Ένα έργο που ανοίγει συζητήσεις

Ο «Καποδίστριας» του Σμαραγδή δεν είναι μια ταινία που επιδιώκει να ανατρέψει την ιστοριογραφία. Είναι όμως μια ταινία που επαναφέρει στο προσκήνιο κρίσιμα ερωτήματα για την πολιτική ηθική, την ιστορική μνήμη και τον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες επιλέγουν να αφηγηθούν το παρελθόν τους. Μπορεί να κατηγορηθεί για εξιδανίκευση, αλλά δεν μπορεί να αγνοηθεί ως πολιτισμικό γεγονός. Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο: ότι μας αναγκάζει να ξαναδούμε τον Καποδίστρια όχι ως άγαλμα, αλλά ως σημείο αναφοράς για το τι σημαίνει δημόσια ευθύνη.

Ταινία για τον "άγνωστο" Νίκο Καζατζάκη

«Μια αστραπή η ζωή μας… μα προλαβαίνουμε»...
«Ό,τι δεν συνέβη ποτέ, είναι ό,τι δεν ποθήσαμε αρκετά»...
«Έχεις τα πινέλα, έχεις τα χρώματα, ζωγράφισε τον παράδεισο και μπες μέσα»...

«Δεν υπάρχουν ιδέες, υπάρχουν μονάχα άνθρωποι που κουβαλούν τις ιδέες, κι αυτές παίρνουν το μπόι του ανθρώπου που τις κουβαλάει»...

Με βαθιά συγκίνηση και σεβασμό η ταινία "Καζαντζάκης" και ο δημιουργός της, Γιάννης  Σμαραγδής κοιτούν μέσα στην ψυχή του Νίκου Καζαντζάκη, αυτού του μοναδικού Έλληνα που σημάδεψε την ιστορία της νεοελληνικής λογοτεχνίας. 

Καθώς φέτος συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από τον θάνατο του μεγάλου συγγραφέα, το φιλμ δεν αρκείται στην απλή εξιστόρηση των σημαντικότερων στιγμών της ζωής του Καζαντζάκη, αλλά κατορθώνει να μας εισάγει στα εσώψυχα της πραγματικά πολυσύνθετης προσωπικότητας του Κρητικού που ξεχώρισε για την μοναδικότητα των έργων του.  

του Ανδρέα Αναγνωστόπουλου 

Μέσα από την ταινία, μπόρεσα να καταλάβω καλύτερα το πώς ο Καζαντζάκης έβλεπε τους γύρω του, την σχέση του με τον Θεό και τις βαθύτερες εσωτερικές του ανησυχίες, τις οποίες αποτύπωσε με τόσο μοναδικό τρόπο στα βιβλία του. 

Επιπρόσθετα, μου άρεσαν πάρα πολύ οι ερμηνείες όλων των ηθοποιών που έλαβαν μέρος στο φιλμ, αλλά κυρίως του πρωταγωνιστικού διδύμου, Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου και Μαρίνας Καλογήρου που ενσάρκωσε το ζεύγος Καζαντζάκη, γιατί έκανε ακόμα πιο προσιτούς σε μας, στους απλούς θεατές, το τόσο αξιόλογο και ταιριαστό αυτό ζευγάρι. 

Ακόμη, η ταινία ήταν αφορμή να μάθω πολλές άγνωστες πτυχές της ζωής του μεγάλου συγγραφέα, ήδη από τα παιδικά και εφηβικά του χρόνια, και πώς αυτές τον επηρέασαν στο λογοτεχνικό του έργο. 

Συμπερασματικά, ο σκηνοθέτης κατορθώνει να μας φέρει πρόσωπο με πρόσωπο με άλλη μια μεγάλη προσωπικότητα της Ελλάδας, όπως το έκανε και σε προηγούμενες ιστορικές βιογραφικές ταινίες, και το κυριότερο, πετυχαίνει και πάλι να μας εμπνεύσει, όλους εμάς τους Έλληνες πολίτες, για το τι μπορεί να πετύχει ο Έλληνας - και γενικότερα ο άνθρωπος -  όταν το θελήσει, ακόμα και κάτω από ιδιαιτέρως αντίξοες συνθήκες για τον λαό και την χώρα στην οποία ζει.

Συστήνω ανεπιφύλακτα την θέαση της ταινίας σε κάθε αναγνώστη που σέβεται τον εαυτό του και θέλει να είναι αξιοπρεπής, ακόμα και σε χαλεπούς καιρούς. Ο Καζαντζάκης μας δείχνει ότι μπορούμε να αλλάξουμε την πορεία αυτού του κόσμου προς το καλύτερο, αρκεί να έχουμε πίστη στον Θεό και στις δυνατότητες που αφειδώς Εκείνος μας έχει χαρίσει...