Η ιστορία της μοντέρνας τέχνης δεν είναι μόνο μια αφήγηση αισθητικών επαναστάσεων. Είναι επίσης μια ιστορία βίας, λεηλασίας και εξαναγκασμού. Το Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης (MoMA), ένας από τους σημαντικότερους θεσμούς παγκοσμίως, συνδέεται – άμεσα ή έμμεσα – με μια σκοτεινή σελίδα της ευρωπαϊκής ιστορίας: τις ναζιστικές δημοπρασίες έργων τέχνης που πραγματοποιήθηκαν στη δεκαετία του 1930 και του 1940.
Το άρθρο «Holding Beauty Hostage» εξετάζει πώς μια τέτοια δημοπρασία συνέβαλε στη διαμόρφωση της συλλογής του MoMA και πώς η βίαιη απομάκρυνση έργων από Εβραίους συλλέκτες και καλλιτέχνες επηρέασε την παγκόσμια αγορά τέχνης.
Η ναζιστική λεηλασία: Μια βιομηχανία αρπαγής
Από το 1933 έως το 1945, το ναζιστικό καθεστώς κατέσχεσε περισσότερα από 600.000 έργα τέχνης από Εβραίους συλλέκτες, εμπόρους και οικογένειες. Πολλά από αυτά που χαρακτηρίστηκαν «εκφυλισμένη τέχνη» (Entartete Kunst) βγήκαν σε δημοπρασίες στη Γερμανία, την Αυστρία και την Ελβετία.
Οι δημοπρασίες αυτές αποσκοπούσαν στην οικονομική ενίσχυση του καθεστώτος, εξουδετέρωναν την πολιτιστική παρουσία των Εβραίων, διοχέτευαν έργα στην αγορά σε εξευτελιστικές τιμές, επέτρεψαν σε διεθνείς συλλέκτες και μουσεία να αποκτήσουν αριστουργήματα που υπό άλλες συνθήκες δεν θα ήταν διαθέσιμα.
Η δημοπρασία που επηρέασε το MoMA
Σύμφωνα με το άρθρο, μια συγκεκριμένη δημοπρασία – οργανωμένη από ναζιστικές αρχές και διεξαγόμενη στην Ελβετία – αποτέλεσε σημείο καμπής. Εκεί διατέθηκαν έργα μοντέρνας τέχνης που είχαν κατασχεθεί από Εβραίους συλλέκτες στη Γερμανία και την Αυστρία.
Ανάμεσα στους διεθνείς θεσμούς που παρακολούθησαν στενά αυτές τις πωλήσεις ήταν και το MoMA, το οποίο εκείνη την περίοδο (τέλη 1930s – αρχές 1940s): αναζητούσε έργα για να ενισχύσει τη συλλογή μοντέρνας ευρωπαϊκής τέχνης, είχε στενές σχέσεις με Αμερικανούς συλλέκτες που αγόραζαν έργα από την Ευρώπη,λειτουργούσε ως κόμβος για την προώθηση της μοντέρνας τέχνης στις ΗΠΑ.
Αν και το MoMA δεν συμμετείχε άμεσα σε όλες τις δημοπρασίες, η αγορά έργων από συλλέκτες που είχαν αποκτήσει τέχνη μέσω ναζιστικών πωλήσεων συνέβαλε στη διαμόρφωση της συλλογής του.
Πώς η λεηλασία διαμόρφωσε την αγορά τέχνης
Οι ναζιστικές δημοπρασίες αναδιαμόρφωσαν την παγκόσμια αγορά, μετέφεραν κέντρα συλλογής από την Ευρώπη στις ΗΠΑ, επέτρεψαν σε αμερικανικά μουσεία να αποκτήσουν έργα που προηγουμένως ήταν σε ιδιωτικές ευρωπαϊκές συλλογές, δημιούργησαν ένα νέο «κανόνα» μοντέρνας τέχνης, βασισμένο σε έργα που είχαν αποσπαστεί βίαια. Το MoMA, ως ο πρώτος μεγάλος θεσμός μοντέρνας τέχνης στις ΗΠΑ, βρέθηκε στο επίκεντρο αυτής της μετατόπισης.
Ηθικά ζητήματα και επανεξέταση της ιστορίας
Σήμερα, πολλά μουσεία – συμπεριλαμβανομένου του MoMA – επανεξετάζουν την προέλευση των έργων τους. Η έρευνα προέλευσης (provenance research) έχει γίνει βασικό εργαλείο για: την αναγνώριση έργων που αποκτήθηκαν μέσω λεηλασίας,την επιστροφή έργων στους νόμιμους κληρονόμους, την αποκατάσταση ιστορικών αδικιών.
