Ο Ορφέας συναντά τις Αρχαιότητες: Η εντυπωσιακή έκθεση του William Kentridge στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Σε έναν χώρο που άλλοτε κυριαρχούσαν η αυστηρή τάξη και οι λευκοί τοίχοι του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, σήμερα αναπτύσσεται ένας γόνιμος διάλογος ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Η έκθεση «Μιμήσου τον Ύπνο των Λίθων. Ορφέας και Ευρυδίκη: Μεταμόρφωση και Επιστροφή» του διεθνώς αναγνωρισμένου Νοτιοαφρικανού καλλιτέχνη William Kentridge μεταμορφώνει τις αίθουσες του μουσείου σε έναν χώρο υπαρξιακού στοχασμού, όπου ο μύθος του Ορφέα αποκτά νέα διάσταση

Της Μαρίας Αλιμπέρτη

Ανάμεσα στα αρχαία γλυπτά ξεπροβάλλει ένα χωνί-ντουντούκα, σαν να δίνει φωνή στα αγάλματα και στις αρχαιότητες που επιχειρούν να μεταφέρουν ένα μήνυμα από τα βάθη της ιστορίας. Ο επισκέπτης δεν συναντά απλώς μια εικαστική εγκατάσταση, αλλά μια εμπειρία που τον καλεί να αναμετρηθεί με τη μνήμη, την απώλεια και τη δύναμη της τέχνης.

Όταν ο σύγχρονος καλλιτέχνης συνομιλεί με τα αρχαία έργα

Στην πρώτη αίθουσα της έκθεσης, ένας αυτοσχέδιος δρομέας στο χρώμα της σκουριάς μοιάζει να συνομιλεί με ανάγλυφα από πωρόλιθο που προέρχονται από την Ακρόπολη των Μυκηνών. Ο Kentridge δεν επιχειρεί να αναπαραστήσει τον μύθο του Ορφέα, αλλά να τον επανερμηνεύσει, θέτοντας ερωτήματα για τα όρια της ανθρώπινης ύπαρξης απέναντι στον θάνατο, τη δύναμη της τέχνης και την αδυναμία του ανθρώπου να διαχειριστεί την οριστική απώλεια:  Ο μυθικός ήρωας μετατρέπεται σε έναν διαχρονικό ταξιδιώτη ανάμεσα στους κόσμους των ζωντανών και των νεκρών.

Η επιρροή του Ρίλκε και η σύνδεση με την όπερα

Η έκθεση συνδέεται άμεσα με τη νέα παραγωγή της όπερας «L'Orfeo» του Κλαούντιο Μοντεβέρντι, σε σκηνοθεσία του ίδιου του Kentridge, η οποία παρουσιάζεται στην Εθνική Λυρική Σκηνή. Παράλληλα, ο εικαστικός λόγος της έκθεσης διανθίζεται από αναφορές στο έργο του Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Ο Γερμανός ποιητής πίστευε ότι η αυθεντική ανθρώπινη ύπαρξη προϋποθέτει την αποδοχή τόσο της ζωής όσο και του θανάτου. Στη σκέψη του, ο Ορφέας είναι εκείνος που μπορεί να τραγουδήσει αληθινά, επειδή έχει γνωρίσει και τους δύο κόσμους.

Η αισθητική της μνήμης και του χρόνου

Ένα από τα πιο γοητευτικά στοιχεία της έκθεσης είναι η συνομιλία των νέων έργων με τα αρχαία εκθέματα. Ο κούρος μοιάζει να αναδύεται μέσα από ένα τοπίο με ελιές, ενώ συνθήματα και φράσεις στους τοίχους λειτουργούν ως απόηχοι σκέψεων που γεννιούνται στον νου του επισκέπτη. Ένιωσα οτι το είοδα μέσα σε ένα περιβόλι μια μικρή εδέμ! Στέκει στιβαρός και ας αλλάζουν όλα γύρω του!

Ο καλλιτέχνης θέτει ένα καίριο ερώτημα: Τι θα έλεγαν τα αγάλματα αν μπορούσαν να μιλήσουν; Παρόντα στον σύγχρονο κόσμο, αλλά ταυτόχρονα αποκομμένα από την εποχή τους, τα γλυπτά μοιάζουν σιωπηλά. Ωστόσο παραμένουν ακούραστοι μάρτυρες του παρελθόντος.

Ο ύπνος και ο θάνατος ως αδέλφια

Κεντρικός άξονας της έκθεσης είναι το Επέκεινα. Αναλογίστηκα την  αρχαιοελληνική αντίληψη- μυθολογία που θέλει τον Ύπνο και τον Θάνατο αδέλφια. Ο Kentridge αξιοποιεί αυτόν τον συμβολισμό για να διερευνήσει τη σχέση ανάμεσα στη λήθη, τη μνήμη και την αθανασία.

Ο επισκέπτης όχι τυχαία  συναντά τον περίφημο Κούρο και τη Φρασίκλεια από τη Μερέντα Αττικής, επιτύμβια γλυπτά που δημιουργήθηκαν για να διατηρήσουν ζωντανή τη μνήμη των νεκρών. Μέσα από αυτά τα έργα αναδεικνύεται η διαχρονική ανθρώπινη ανάγκη να νικήσει τη λήθη.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι Σφίγγες, μυστηριώδεις υβριδικές μορφές με αιγυπτιακές καταβολές, που λειτουργούν ως φύλακες ανάμεσα σε διαφορετικές πραγματικότητες και συμβολίζουν το ανεξιχνίαστο.

Η κάθοδος στον Άδη ως εσωτερικό ταξίδι

Στην ερμηνεία του Kentridge, ο Ορφέας δεν κατεβαίνει απλώς στον Κάτω Κόσμο για να αναζητήσει την Ευρυδίκη. Το ταξίδι του μετατρέπεται σε μια συμβολική κατάβαση στο ανθρώπινο ασυνείδητο, μια αναμέτρηση με τους φόβους, τη θλίψη και τα σκοτεινά σημεία της ύπαρξης. Η Ευρυδίκη, από την άλλη πλευρά, λειτουργεί ως σύμβολο της ψυχής, της αγνότητας και της ανθρώπινης ευαλωτότητας. Η απώλειά της υπενθυμίζει τη θνητότητα, σε αντίστιξη με τη διαχρονική παρουσία των αρχαίων έργων τέχνης.

Η ηχητική υπόκρουση, οι σκιές, τα χειροποίητα πτηνά και τα βουκολικά τοπία της τελευταίας αίθουσας δημιουργούν μια ατμόσφαιρα μύησης. Ο επισκέπτης καλείται να ακολουθήσει τον Ορφέα σε μια πορεία αυτογνωσίας και υπαρξιακής αναζήτησης. Σε υτή την αίθουσα απόλαυσα αισθητικά το διόραμα με φιγούρες που μου θύμισαν τα ανδρίκελα του Εμπειρίκου.

Η μεταμόρφωση του εφήμερου σε αιώνιο

Στην καρδιά της έκθεσης βρίσκεται η ιδέα πως η Τέχνη μπορεί να μεταμορφώσει το πρόσκαιρο σε διαχρονικό. Όπως ο Ορφέας μετατρέπει τον πόνο σε τραγούδι, έτσι και ο ποιητής ή ο καλλιτέχνης μετασχηματίζει τη θλίψη, την απώλεια και τη φθορά σε δημιουργία.Σε έναν κόσμο γεμάτο πόνο, απώλειες και θνητότητα, η τέχνη αναδεικνύεται ως η δύναμη που επιτρέπει στη μνήμη να επιβιώνει και στην ανθρώπινη εμπειρία να αποκτά διαχρονικό νόημα.