Μια υπόγεια αίθουσα στην Κάτω Πάφο, που άρχισε ως λατομείο πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια, αποδεικνύεται πως απέκτησε νέα ζωή στη Βυζαντινή περίοδο, μετατρεπόμενη σε εκκλησία. Το εύρημα φωτίζει τη μακραίωνη ιστορία επαναχρήσεων στη Φάμπρικα, έναν από τους πιο πολυστρωματικούς αρχαιολογικούς χώρους της Κύπρου.
Από λατομείο σε ταφικό χώρο και τελικά σε εκκλησία
Οι αρχαιολόγοι της Γαλλικής Αρχαιολογικής Αποστολής του Πανεπιστημίου της Αβινιόν ολοκλήρωσαν την ανασκαφή ενός υπόγειου θαλάμου στη Φάμπρικα της Κάτω Πάφου, ο οποίος πέρασε από πολλαπλές φάσεις χρήσης πριν καταλήξει να λειτουργήσει ως βυζαντινή εκκλησία. Η έρευνα εντάσσεται στο πολυετές πρόγραμμα με τη συνεργασία της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.
Κατά την εκστρατεία του 2026, το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στον Θάλαμο 5, έναν από τους δεκαπέντε υπόγειους χώρους που έχουν εντοπιστεί. Η ομάδα κατέληξε ότι ο χώρος ήταν αρχικά λατομείο της πρώιμης ελληνιστικής περιόδου. Αργότερα, η οροφή και οι τοίχοι του διαμορφώθηκαν, ενώ λαξεύτηκαν κόγχες, ένδειξη ότι προοριζόταν να μετατραπεί σε τάφο. Ωστόσο, φαίνεται πως εγκαταλείφθηκε πριν χρησιμοποιηθεί για ταφή.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι αυτό συνέβη όταν η Φάμπρικα ενσωματώθηκε στον αστικό ιστό μετά την ανέγερση του τείχους της Νέας Πάφου, στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.Χ. Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο ο θάλαμος επιχώθηκε εν μέρει, ενώ στην Πρώιμη Βυζαντινή εποχή απέκτησε εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα: μετατράπηκε σε εκκλησία.
Η βυζαντινή Φάμπρικα και η χριστιανική επαναχρήση του τοπίου
Το εύρημα εντάσσεται σε ένα ευρύτερο σύνολο βυζαντινών και μεσαιωνικών δραστηριοτήτων που έχουν αποκαλυφθεί στη Φάμπρικα. Η Claire Balandier έχει παρουσιάσει αυτή τη μεταγενέστερη ιστορία σε μελέτη του 2025, συνοψίζοντας δεκαπέντε χρόνια ανασκαφών. Τα δεδομένα δείχνουν συνεχή κατοίκηση και επαναχρήση του λόφου κατά τις βυζαντινές, φραγκικές και βενετικές περιόδους, πέρα από τις γνωστές ελληνιστικές και ρωμαϊκές φάσεις.
Μετά τους καταστροφικούς σεισμούς του 4ου αιώνα, τμήματα της Φάμπρικα φαίνεται πως εγκαταλείφθηκαν. Ωστόσο, έως τον 6ο αιώνα είχε ήδη ανεγερθεί μια μικρή μονόκλιτη εκκλησία πάνω στα ερείπια ελληνιστικού‑ρωμαϊκού ναού. Στο ιερό της εντοπίστηκε ταφή και γύρω της αναπτύχθηκε νεκροταφείο. Ο Θάλαμος 5 προσθέτει ένα ακόμη παράδειγμα χριστιανικής επαναχρήσης, αυτή τη φορά σε έναν χώρο λαξευμένο απευθείας στον βράχο.
Αρχαίες δομές με νέα χρήση μέσα στους αιώνες
Οι ανασκαφές του 2026 αποκάλυψαν και μια δεύτερη περίπτωση όπου αρχαία κατασκευή συνδέθηκε με μεταγενέστερη εκκλησία. Κοντά στη λαξευτή εκκλησία του Αγίου Αγαπητικού, οι αρχαιολόγοι αναγνώρισαν μια τετράγωνη μνημειακή δομή ως τον βορειοανατολικό πύργο του ελληνιστικού τείχους της Νέας Πάφου. Τμήματα του πύργου αποσυναρμολογήθηκαν σε μεταγενέστερες περιόδους: ορισμένοι λίθοι αφαιρέθηκαν στα ρωμαϊκά χρόνια, ενώ άλλοι επαναχρησιμοποιήθηκαν στα θεμέλια μιας εκκλησίας που χτίστηκε μέσα στον αρχαίο πύργο.
Παράλληλα, η ομάδα συνέχισε την έρευνα των οχυρώσεων της Νέας Πάφου, μιας ρωμαϊκής οικίας και ενός εκτεταμένου υδροσυστήματος κάτω από τη Φάμπρικα. Η ανασκαφή υπόγειας στοάς αποκάλυψε μεταβολές στον τρόπο διοχέτευσης και αποθήκευσης του νερού μεταξύ ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων.
Ένα τοπίο με ασυνήθιστη διάρκεια ζωής
Τα ευρήματα αναδεικνύουν τη μακρά ιστορία της Φάμπρικα, που δομές της ελληνιστικής πόλης συνέχισαν να διαμορφώνουν το τοπίο αιώνες αργότερα, ακόμη κι όταν οι αρχικές τους λειτουργίες είχαν χαθεί. Ο Θάλαμος 5 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: άρχισε ως λατομείο, μετατράπηκε σε τάφο που δεν χρησιμοποιήθηκε ποτέ, επιχώθηκε στη ρωμαϊκή περίοδο και τελικά απέκτησε νέα ζωή ως εκκλησία στη βυζαντινή Πάφο.
πηγή: https://www.medievalists.net/
