Έξι δεκαετίες μετά την έναρξη των ανασκαφών στην Πεσσινούντα, οι αρχαιολόγοι εξακολουθούν να μην γνωρίζουν με βεβαιότητα σε ποια θεότητα ήταν αφιερωμένος ο μνημειακός ναός της αρχαίας πόλης. Για χρόνια θεωρήθηκε ο χαμένος ναός της Μεγάλης Μητέρας Κυβέλης, σήμερα όμως τα αρχιτεκτονικά δεδομένα και οι επιγραφές δείχνουν όλο και περισσότερο προς τη ρωμαϊκή αυτοκρατορική λατρεία — χωρίς αυτό να αποκλείει τη συνύπαρξη των δύο.
Η Πεσσινούςς και η παράδοση της Κυβέλης
Η αρχαία Πεσσινούς, κάτω από το σημερινό χωριό Ballıhisar, υπήρξε ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα της Ανατολίας, γνωστό για τη λατρεία της Κυβέλης και τον ιερό λίθο που συμβόλιζε τη θεά. Σύμφωνα με την αρχαία γραπτή παράδοση (όπως αναφέρουν ο Στράβων και ο Λίβιος), η ίδρυση της πόλης αποδίδεται στον θρυλικό Βασιλιά Μίδα της Φρυγίας κατά τον 8ο αιώνα π.Χ., ο οποίος έχτισε εκεί και τον πρώτο μεγάλο ναό της θεάς Κυβέλης. Ωστόσο, οι αρχαιολογικές ανασκαφές δείχνουν ότι η πόλη αναπτύχθηκε ως οργανωμένος οικισμός αργότερα, γύρω στο 400 π.Χ. Κατά την Ελληνιστική περίοδο, η πόλη εξελληνίστηκε έντονα στην κουλτούρα, την αρχιτεκτονική και τη διοίκηση, αλλά η βάση και η ίδρυσή της παρέμειναν φρυγικές.
Όταν αποκαλύφθηκε ο μνημειακός ναός, η σύνδεση με τη Μεγάλη Μητέρα φάνηκε αυτονόητη. Όμως η ταυτότητα του μνημειακού ναού παραμένει αμφίβολη. Το οικοδόμημα, άλλοτε θεωρούμενο ως το χαμένο ιερό της Μεγάλης Μητέρας Κυβέλης, σήμερα ερμηνεύεται ολοένα και περισσότερο ως ναός της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής λατρείας — χωρίς όμως να αποκλείεται το ενδεχόμενο συνύπαρξης των δύο. Η χρονολόγηση του οικοδομήματος —τέλη Αυγούστου ή αρχές Τιβέριου— ανέτρεψε αυτή την ερμηνεία.
 |
| Δύο πήλινα ανθέμια από την Όστια, αρχαίο λιμάν της Ρώμης, απεικονίζουν τη Magna Mater να φτάνει με πλοίο. |
Το «ουράνιο είδωλο» της Πεσσινούντας
Σύμφωνα με τον σπουδαίο Ρωμαίο ιστορικό Τίτο Λίβιο (Titus Livius, 59 π.Χ. – 17 μ.Χ.) στο μνημειώδες έργο του «Από κτίσεως Ρώμης» (Ab Urbe Condita), στο Βιβλίο 29 (κεφάλαια 10–11) η Ρώμη, κατά τη διάρκεια του πολέμου με τον Αννίβα (205-204 π.Χ.), στράφηκε στη θρησκεία λόγω κακών οιωνών. Το ρωμαϊκό συμβούλιο συμβουλεύτηκε τα Σιβυλλικά Βιβλία (βιβλία προφητειών) και εντόπισαν ότι ο Αννίβας θα νικιόταν μόνο αν η «Ιδαία Μητέρα» (Magna Mater) μεταφερόταν από την Πεσσινούντα στη Ρώμη.
Οι Ρωμαίοι έστειλαν επίσημη αντιπροσωπεία και, με τη βοήθεια του βασιλιά Αττάλου Α΄ του Περγάμου, έπεισαν τους πανίσχυρους ιερείς της Πεσσινούντας να τους παραδώσουν τον ιερό λίθο. Όταν ο μαύρος λίθος έφτασε στις εκβολές του Τίβερη, τον υποδέχθηκε ολόκληρη η ρωμαϊκή Σύγκλητος και ο λαός. Τοποθετήθηκε αρχικά στον Ναό της Νίκης και αργότερα χτίστηκε προς τιμήν του ένας μεγαλοπρεπής ναός στον Παλατίνο Λόφο, που ο μετεωρίτης ενσωματώθηκε στο πρόσωπο ενός αργυρού αγάλματος της θεάς. Ο Ηρωδιανός (Ιστορικός της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, 2ος–3ος αι. μ.Χ.):Στο Βιβλίο 1, Κεφάλαιο 11 της Ιστορίας του, δίνει μια πολύ ζωντανή περιγραφή:«Το άγαλμα (είδωλο) δεν ήταν φτιαγμένο από ανθρώπινα χέρια, ούτε σκαλισμένο από τεχνίτη, αλλά ήταν ένας λίθος που έπεσε από τον ουρανό (διοπετής)».
Επιγραφές και αρχιτεκτονική: ενδείξεις αυτοκρατορικής λατρείας
Οι επιγραφές που βρέθηκαν στο συγκρότημα, καθώς και η αρχιτεκτονική του, ενισχύουν την άποψη ότι πρόκειται για ναό της αυτοκρατορικής λατρείας. Η στενή σύνδεση του ναού με ένα θεατρικό οικοδόμημα, η αρχιτεκτονική επιρροή και η ασυνήθιστη διάταξη των θεμελίων υποδηλώνουν ένα ρωμαϊκό σχέδιο προσαρμοσμένο στην επαρχία.
Συνύπαρξη θεοτήτων: Κυβέλη και αυτοκράτορας κάτω από την ίδια στέγη
Παρά τις ενδείξεις υπέρ της αυτοκρατορικής λατρείας, η Κυβέλη δεν φαίνεται να αποκλείεται από το ιερό. Η ρωμαϊκή πρακτική synnaos theos —η συνύπαρξη θεότητας και θεοποιημένου αυτοκράτορα στον ίδιο ναό— προσφέρει μια πιθανή εξήγηση. Η πόλη θα μπορούσε να τιμά τον αυτοκράτορα χωρίς να απολέσει την παραδοσιακή της ταυτότητα.
Η αρχιτεκτονική ομοιότητα με το ιερό της Magna Mater στη Ρώμη ενισχύει αυτή την εκδοχή, υπενθυμίζοντας τον ιστορικό δεσμό των δύο πόλεων από το 204 π.Χ., όταν η Ρώμη ζήτησε από την Πεσσινούντα τη θεά της για να αντιμετωπίσει τον Αννίβα.
Υπήρχε παλαιότερο ιερό;
Οι ανασκαφές δεν έχουν ακόμη αποδείξει ότι ο ρωμαϊκός ναός χτίστηκε πάνω σε παλαιότερο ιερό της Κυβέλης. Η περιοχή φιλοξενούσε στο παρελθόν ελληνιστική ακρόπολη, ενώ ευρήματα από την ευρύτερη περιοχή δείχνουν ότι η λατρεία της θεάς εκδηλωνόταν και σε φυσικά τοπία, όπως στο Τεκιορέν.
Ένα ιερό με διπλή ταυτότητα
Το μνημειακό συγκρότημα της Πεσιννούντας φαίνεται να συνδυάζει δύο κόσμους: τη ρωμαϊκή πολιτική και αρχιτεκτονική επιβολή και την πανάρχαια λατρεία της Κυβέλης, που είχε καταστήσει την πόλη διάσημη σε όλη τη Μεσόγειο. Η αμφισημία του ναού ίσως αποτελεί το πιο αποκαλυπτικό στοιχείο της ιστορίας του.
πηγη anatolianarcheology.net
