«Από τη ζωή στο Παλάτι» – Ξεναγήσεις και εκπαιδευτικό πρόγραμμα στο Παλάτι του Μυστρά

Το Παλάτι των δεσποτών ανοίγει τις πύλες του στο κοινό....Η Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας οργανώνει στις 25 και 26 Σεπτεμβρίου 2026 ένα διήμερο ξεναγήσεων και εκπαιδευτικών δράσεων στο Παλάτι των δεσποτών του Μυστρά, το μοναδικό σωζόμενο βυζαντινό ανακτορικό συγκρότημα στην Ελλάδα, το οποίο αποδόθηκε πλήρως αποκατεστημένο στο κοινό τον περασμένο Μάιο.

Ξεναγήσεις για μαθητές και εκπαιδευτικούς

Την Παρασκευή 25 Σεπτεμβρίου, θα πραγματοποιηθούν ειδικές ξεναγήσεις για μαθητές και εκπαιδευτικούς της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Οι συμμετέχοντες θα γνωρίσουντην αρχιτεκτονική του ανακτορικού συγκροτήματος,την ιστορική του πορεία, τον ρόλο των δεσποτών και των αυτοκρατορικών οικογενειών στη διοίκηση και την πνευματική ακμή του Μυστρά.

Ξεναγήσεις για το ευρύ κοινό

Το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2026, οι ξεναγήσεις ανοίγουν για όλους τους επισκέπτες, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη εμπειρία περιήγησης στο ανακτορικό συγκρότημα.

Η μόνιμη έκθεση – «Ηγεμονικά αφηγήματα»

Η νέα μόνιμη φυσική έκθεση «Ηγεμονικά αφηγήματα» συγκροτεί ένα συνεκτικό ερμηνευτικό πλαίσιο που αναδεικνύει τη διαχρονική παρουσία των αυτοκρατορικών οικογενειών, τον ρόλο τους στη διοίκηση, την πνευματική ακμή του Μυστρά.

Η ψηφιακή εκθεσιακή περιήγηση εστιάζει στους ανθρώπους του Παλατιού, αναζητώντας τα ίχνη της καθημερινής τους ζωής. Ο επισκέπτης ακολουθεί μια αφηγηματική πορεία που τον μετατρέπει σε πρωταγωνιστή της ιστορίας, «βλέποντας» τα αποτυπώματα όσων έζησαν στα δεσποτικά διαμερίσματα.

Οι δύο περιοδικές εκθέσεις που πλαισιώνουν την περιήγηση

«Στα σαράγια της βασιλοπούλας»: Η έκθεση φωτίζει τη γοητεία που άσκησε ο Μυστράς στην ευρωπαϊκή διανόηση από τον 15ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα, αναδεικνύοντας τη διαχρονική πρόσληψη του τόπου.

«Απείκασμα ενδόξου περιβολής»

Φιλοξενείται στην Αίθουσα του Θρόνου και εστιάζει στην ένδυση ως σύμβολο ισχύος και κοινωνικής ταυτότητας, παρουσιάζοντας ενδυματολογικά τεκμήρια που συνδέονται με την εξουσία και την αυλή.

Πληροφορίες Δράσης

Τίτλος: Από τη ζωή στο Παλάτι – Ξεναγήσεις και εκπαιδευτικό πρόγραμμα

Ημερομηνίες: 25–26 Σεπτεμβρίου 2026

Διοργάνωση: Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας

Τοποθεσία: Αρχαιολογικός χώρος Μυστρά, 23100 Μυστράς Λακωνίας

Ανασκαφή-αποκάλυψη στην Αμαθούντα: Το αρχαιότερο παλάτι της Εποχής του Σιδήρου στην Κύπρo

Στη γη της Αμαθούντας,  η ιστορία της Κύπρου αγγίζει τα όρια του μύθου, η σκαπάνη των αρχαιολόγων αποκάλυψε κάτι που μοιάζει βγαλμένο από έπος: το αρχαιότερο γνωστό παλάτι της Εποχής του Σιδήρου στο νησί. Τα κατάλοιπα του κτιρίου, χρονολογούμενα στον ύστερο 9ο αιώνα π.Χ., φανερώνουν όχι μόνο τη δύναμη της αρχαίας κυπριακής βασιλείας, αλλά και την τελετουργική ζωή μιας χαμένης εποχής – χαραγμένης στο ίδιο το βράχο.

Ποιοι ήταν πίσω από την ανασκαφή στην Αμαθούντα;

Η καλοκαιρινή ανασκαφή (16 Ιουνίου – 4 Ιουλίου) διεξήχθη υπό την καθοδήγηση του καθηγητή Thierry Petit του Πανεπιστημίου Laval (Κεμπέκ) και του Jean-François Guay από τη Γαλλική Σχολή Αθηνών. Η διεθνής ομάδα εργάστηκε στις νέες ζώνες 35 και 36, αποκαλύπτοντας εκτεταμένα στρώματα ασβεστολιθόστρωτου δαπέδου και τα αρχιτεκτονικά ίχνη των τειχών του παλατιού.

Παρά την απώλεια μεγάλου μέρους της τοιχοποιίας με το πέρασμα των αιώνων, η προσεκτικά λαξευμένη θεμελίωση στο φυσικό πέτρωμα διατηρεί το αρχικό αποτύπωμα του κτηρίου — ένα είδος "γεωλογικού κατόπτρου" της βασιλικής αρχιτεκτονικής. «Καταφέραμε να ανασυνθέσουμε το αρχαιότερο τελετουργικό τμήμα του παλατιού», δήλωσε ο καθηγητής Petit, τονίζοντας πως πρόκειται για "σταθμό στην κυπριακή αρχαιολογία".

Σπάνια αγγεία, ύφανση και απομεινάρια φυτών: Η δεύτερη φάση των ερευνών

Παράλληλα με την ανασκαφή, από τις 16 Ιουνίου έως τις 18 Ιουλίου, διεξήχθη ανεξάρτητη ερευνητική καμπάνια για την ανάλυση ευρημάτων από προηγούμενες χρονιές. Ανάμεσα στα σημαντικότερα: μια εντυπωσιακή συλλογή αττικής μελανόμορφης και ερυθρόμορφης κεραμικής, χρονολογούμενη από το 570 π.Χ. έως τα μέσα του 4ου αιώνα π.Χ.

Η επιμελήτρια της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Γαλλίας, Louise Detrez, δήλωσε πως η συλλογή αυτή, με κομμάτια που θυμίζουν το περίφημο Αγγείο του François, είναι η σημαντικότερη του είδους της που έχει βρεθεί στην Κύπρο.

Η διεπιστημονική ομάδα μελέτησε επίσης υλικά όπως:

• αρχαία αμφορεία και κεραμικά
• τεχνικές οικοδομής
• δείγματα εδάφους και απολιθωμένα φυτά
• εργαλεία υφαντικής

Μεταξύ των συνεργαζόμενων ειδικών ήταν η Μαρία Ρούσσου από την Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα και η Lise Lévêque, ειδικός στην υφαντουργία, από το Πανεπιστήμιο Rennes 2.

Η Αμαθούντα ξαναγράφει την ιστορία της Κύπρου

Η συνδυασμένη προσπάθεια της ανασκαφής και της επιστημονικής έρευνας προσφέρει νέα, χειροπιαστά δεδομένα για την πρώιμη κυπριακή βασιλεία. Ένα χαμένο κεφάλαιο του νησιού – λαξευμένο στο ασβεστολιθικό του υπέδαφος – έρχεται σήμερα στο φως, δίνοντάς μας όχι απλώς εικόνες αλλά αποδείξεις ενός πολιτισμού που έζησε, βασίλεψε και άφησε πίσω του ίχνη ανθεκτικά στον χρόνο.

Πηγή: facebook.com/DEPARTMENTOFANTIQUITIES

Βερσαλλίες ένα πολιτιστικό θαύμα (συνέχεια)

Η επικάλυψη ως τέχνασμα χρησιμοποιήθηκε γιατί περιόριζε την σαφήνεια των μορφών που βρίσκονται πίσω από στύλους και κολώνες, προκειμένου να προσφερθεί στον θεατή ένα αίνιγμα αλλά και μια πρόκληση: να εξερευνήσει τις ανεξάντλητες όψεις που μπορεί να έχει ένα αρχιτεκτονικό έργο. Οι πλάγιες όψεις προσέφεραν “οφθαλμαπάτες" και δεν ήταν άχαρες στο μάτι του θεατή γι' αυτό και οι κατασκευαστές των ανακτόρων των Βερσαλλιών το θεώρησαν αρχή τους. 

Επί πλέον στην Αίθουσα των Κατόπτρων στις Βερσαλίες το εικαστικό μοτίβο των καθρεφτών ακύρωσε την καθαρότητα των μορφών. To μη εύληπτο βασίλευσε. Και αυτό γιατί το μπαρόκ προσπαθούσε να δημιουργήσει μορφές που δεν αποκαλύπτονται αμέσως στον θεατή με τον φόβο αποκάλυψης και των ορίων της, αλλά σκοπεύει στην γοητεία του ανεξερεύνητου.

Βασιλικό στίγμα

Ενδεικτικό της βασιλικής προπαγάνδας καθώς και της ματαιοδοξίας συνιστούσε η συνέχεια της παράδοσης της βασιλικής κρεβατοκάμαρας.Το βασιλικό κρεβάτι τοποθετούνταν πίσω από ένα είδος τόξου του προσκηνίου σε κόγχη που χωριζόταν από το κύριο δωμάτιο με χαμηλό κιγκλίδωμα σαν τα διαχωριστικά κάγκελα του ιερού της εκκλησίας. Το έθιμο αυτό τηρούνταν και στους πύργους που διέθεταν βασιλικά υπνοδωμάτια για τους εκλεκτούς βασιλικούς επισκέπτες καθώς οι γαλαζοαίματοι συνήθιζαν να δέχονται τους αυλικούς μέσα στο υπνοδωμάτιο και τα βασιλικά πρόσωπα επιβάλλονταν να μείνουν απροσπέλαστα από όλους εκτός απ' αυτούς που έχαιραν της μεγάλης εύνοιάς τους . Οι αυλικού που είχαν δικαίωμα να περάσουν τα κιγκλιδώματα ήταν γνωστοί ως seigneurs a'balustrade.

Εσωτερικό των Βερσαλλιών

Πιο επιτυχημένο στοιχείο των ανακτόρων ήταν η τοποθέτηση της αίθουσας των κατόπτρων που εκβάλλει σκηνογραφικά μέσα από τοξωτούς διαδρόμους στην Αίθουσα του Πολέμου

στο βόρειο και στην Αίθουσα της Ειρήνης στο νότιο ανάκτορο. Με μια σειρά τοξοτών καθρεφτών στο σχήμα των αντικριστών τους παραθύρων αντανακλούν το φως, τον ουρανό και τους εξωτερικούς κήπους. Σε συνδυασμό με την αστραφτερή επίπλωση η Αίθουσα αποτέλεσε την μεγαλύτερη αλλά και εντυπωσιακότερη στην Ευρώπη.

Για την εσωτερική διακόσμηση αξιοποιήθηκαν ιταλικής προέλευσης στοιχεία, όπως ήταν ζωγραφιές, πολύχρωμα μάρμαρα, επιχρυσωμένο μπρούτζο. Πλήθος επίπλων από συμπαγές ασήμι σχεδίασε ο Λε Μπρεν αλλά θυσιάστηκαν για τους πολέμους του Βασιλιά Ήλιου.

Εντυπωσιακό ήταν και το παρεκκλήσι των Βερσαλλιών το οποίο σχεδιάσε ο Ζυλ Μανσάρ αλλά αποπεράτωσε ο Ροπερ ντε Κοντ το 1710. Ο Μανσάρ είχε δημιουργήσει τους θαυμαστούς στάβλους και το Μεγάλο Τρίανον, το οποίο σχεδιάστηκε ως καταφύγιο του βασιλιά μακριά από την εθιμοτυπία της αυλής. Επρόκειτο για ένα μονώροφο κτίριο με ακανόνιστη μορφή και κεντρικό σχήμα "Π" καθώς και ατμόσφαιρα υπαίθριου χώρου που διέθετε σε ασυνήθιστο μέτωπο είσοδο και το οποίο αποτελείτο από μια πλατεία κιονοστοιχία.

Άλλο καταφύγιο του βασιλιά αποτελούσε ο πύργος του Μαρλύ, σχεδιασμένο και αυτό το 1679 από τον Μανσάρ, δηλαδή μια μικρογραφία ανακτόρου με θέα στον κήπο και 12 μικρά περίπτερα που στέγαζαν το καθένα δυο παντρεμένα ζευγάρια. Οι προσκλήσεις για τα περίπτερα ήταν περιζήτητες . Όταν ο βασιλιάς μαθευόταν ότι θα επισκεφθεί το Μαρλύ, οι αυλικοί τον χαιρετούσαν με αίτημα “Marly, Sire?” καθώς διέσχιζε την Αίθουσα των Κατόπτρων για να πάει στην λειτουργία στο παρεκκλήσι. Άλλωστε όλη η οργάνωση της αυλής ήταν γύρω από το πρόσωπο του Λουδοβίκου ΙΔ .

Ροκοκο διακόσμηση

 Το ύφος του Ροκοκό δέσποζε σε μια σειρά από δωμάτια στις Βερσαλλίες, στο Τρίανον, στο Μαρλύ και στην αίθουσα του Ματιού του Βοδιού (Salon de l oleil de Beuf) δίπλα στην κρεβατοκάμαρα του βασιλιά. Η τάση αυτή αποσκοπούσε να μειωθούν εντυπωσιακά αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως ήταν οι παραστάδες και τα γείσα προς όφελος μιας ελαφρύτερης κάλυψης επιφανειών που θα τονίζονται από διακοσμητικά με αραβουργήματα και από ψηλούς τοξωτούς καθρέφτες. Στόχος να αναδειχθεί η πραγματικότητα και οχι η τελετουργική επίδειξη της κοινωνικής θέσης και ισχυς.

Η ζωή στο ανάκτορο

Στο ανάκτορο των Βερσαλλιών ακούστηκαν πολλές φορές ήχοι και μελωδίες που είχαν σκοπό να ψυχαγωγήσουν τον Βασιλιά Ήλιo και την αυλή του αλλά και να αποδείξουν το μεγαλείο και το γόητρό του. Συγκεκριμένα , οι απόλυτες μοναρχίες με στόχο να προβάλλουν μια βελτιωμένη εικόνα προς τα έξω και να ασκούν ιδεολογικό έλεγχο προωθούσαν το είδος της όπερας. Η όπερα στην Γαλλία στηρίχθηκε στο θεατρικό μπαλέτο και στο τραγικό θέατρο , εντασσόμενη στο πλαίσιο της συγκεντρωτικής εξουσίας του Λουδοβίκου ΙΔ. Το είδος αυτός πρόσθεσε χλιδή στην πολυτελή ζωή των αυλικών χάρη στα στοιχεία που συνιστούσαν την ταυτότητα της γαλλικής όπερας όπως η μεγαλοπρέπεια, ο διάκοσμος, η αναπαράσταση της Αρχαιότητας και άλλα. 

Στους κήπους και τις αίθουσες των Βερσαλλιών ανέβαιναν παραστάσεις όπερας από καλλιτεχνες ενταγμένους στην Ακαδημία που είχε θέσει υπό την προστασία του ο Λουδοβίκος ΙΔ. Χαρακτηριστικότερος αυλικός μουσικός όλων ήταν ο Jean-Baptiste Lully ο οποίος χάρισε στην Γαλλία την δική της όπερα συνυφασμένη με τις παραδόσεις της στην λογοτεχνία και το θέατρο.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αlbert Chatelet Bernard Philip,Ιστορία της Tέχνης Larousse, τομος 3, Αθήνα, 1990 

Τζ.Αλμπάνη-Μ.Κασιμάτη, Η Ιστορία των τεχνών στην Ευρώπη, ΕΑΠ, Πάτρα. 2008Ζερμάν Μπαζέν, Μπαρόκ και Ροκοκό, μτφ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Υποδομή, Αθήνα, 1995

Ζερμάν Μπαζέν, Μπαρόκ και Ροκοκό, μτφ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Υποδομή, Αθήνα, 1995

Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, τόμος 39

Βερσαλίες ένα πολιτιστικό θαύμα

 Χλιδή, λάμψη, μεγαλείο, δέος... Τα μάτια μου δεν ξέρουν που να εστιάσουν, τέτοια λεπτομέρεια! Οι κήποι, τα κτίρια, τα συντριβάνια, όλα συντελούν στην αίσθηση του επιβλητικού. Δεν είναι τυχαίο ότι οι Βερσαλλίες  εκτός από παλάτι, αποτέλεσαν και "κυψέλη" αναμόχλευσης της καλλιτεχνικής παραγωγής της εποχής του Λουδοβίκου ΙΔ'. Χαρακτηριστικό παράδειγμα συνιστά η ανάπτυξη της καθρεφτοποιίας, όπως καταδεικνύεται από την αίθουσα των κατόπτρων στις Βερσαλλίες. Τα διάφορα παρισινά εργαστήρια ταπητουργίας συγχωνεύτηκαν στο εργαστήρι Γκομπλέν το 1662, το οποίο μετανονομάστηκε σε Βασιλική Βιοτεχνία Επίπλων του Στέμματος, ενώ στις Βερσαλλίες συγκεντρώθηκαν κοντά στον βασιλιά συγγραφείς, όπως ήταν ο Μολλιέρος, ο Ρασιν, ο Μπουαλώ, ο Λυλύ οι οποίοι συνέβαλαν στην πανευρωπαϊκή φήμη της Αυλής του. 


της Μαρίας Αλιμπέρτη

Η εικόνα των ανακτόρων  κατά μέσης των θεαματικών κήπων του Λε

Νοτρ αποδείχθηκε πηγή έμπνευσης για όλη την Ευρώπη, ενώ το ρεύμα του Ροκοκό, η τελευταία φάση του Μπαρόκ, γεννήθηκε από Γάλλους σχεδιαστές. Το 1665, ο Λουδοβίκος ΙΔ είχε αναθέσει στον Λουδοβίκο Λε Βω να πλαισιώσει με νέες κατασκευές το κυνηγετικό περίπτερο του πατέρα του. Ωστόσο, ο Αντρέ Λε Ντορ σχεδίασε μια πόλη ανάκτορο για τον βασιλία ο οποίος είχε βαρεθεί το Παρίσι. Στις Βερσαλίες υπήρχε άλλωστε η δυνατότητα ο Λουδοβίκος να εκφράσει σε εκτεταμένο χώρο τη δική του εικόνα για την μοναρχία και μεγαλύτερη ασφάλεια από τα ανατρεπτικά στοιχεία του παρισινού όχλου

Μάλιστα, ο Λεβω και ο Λεμπρέν είχαν σχεδιάσει στο Λούβρο την αίθουσα του Απόλλωνα. Για την ολοκλήρωση του έργου ζητήθηκε η βοήθεια του Μπερνίνι. Στόχος ήταν η επέκταση των Βερσαλλιών πέρα από το περίπτερο του πατέρα του, το οποίο παρέμεινε προς την πλευρά της αυλής. Από την πλευρά του κήπου ο Λε Βω δημιούργησε ένα νέο όμορφο μέτωπο με 25 ανοίγματα από τα οποία 11 κέντρα στον πρώτο όροφο και τα υπόλοιπα βαθύτερα στον δεύτερο όροφο πίσω από τον εξώστη. Η κυβική μάζα αυτής της πρόσοψης, η οριζόντια κορυφογραμμή της και ο αυστηρός ρυθμός των ιωνικών κιόνων της που αναπαράγεται στα πλευρικά περίπτερα, αντανακλούσαν κάτι από την επιβλητικότητα του βασιλιά. Ο Λε Βω δημιούργησε ένα αυστηρό και ρωμαλέο έργο διαποτισμένο από τον γαλλικό κλασικισμό, μολονότι από το

1678 έχασε τον συμπαγή όγκο του γιατί ο Ζυλ Αντρουεν-Μανσάρ γέμισε τον εξώστη του Λε Βω με την αίθουσα των κατόπτρων. Μάλιστα υπερτιπλασίασε το μήκος του μετώπου του κήπου προσθέτοντας βόρειες και νότιες πτέρυγες.Η εικονογραφία του διάκοσμου του Λε Μπρεν στα επτά δωμάτια των διαμερισμάτων του βασιλιά βασιζόταν στον Απόλλωνα, τον Θεό Ήλιο, τον οποίο ο Λουδοβίκος ΙΔ θεωρούσε ότι ήταν η ζώσα ενσάρκωση. Στην κατεστραμμένη σήμερα Σκάλα των Πρεσβευτών περιλήφθηκε ιλουζιονιστική ζωγραφική αλλά και ταμπλάδες από πολύχρωμα μάρμαρα σε σχηματισμούς πιο άκαμπτους και γεωμετρικούς από τους μπαρόκ της Ιταλίας.

Η γεωμετρική διευθέτηση διαπότισε και την χάραξη των κήπων από τον Λε Ντοτρ το διάστημα 1662-90 και παρουσίαζε παρόμοια εικονογραφία, η οποία κορυφωνόταν στην Στέρνα του Απόλλωνα, εκεί βρισκόταν ένα γλυπτό του Μπατίστ Τυμπύ, το οποίο αναπαριστούσε τον Θεό Ήλιο στην αρχή της ημερησίας πορείας του καθώς αναδυόταν με το άρμα του. Μέσα στα νερα σαν πίδακες πηγών συνοδευόμενα από τρίτωνες δελφίνια ανάγγελλαν τον ερχομό τη ημέρας. Η οργανική σχέση του Ανακτόρου των Βερσαλλιών με εκτεταμένο τοπίο λήφθηκε υπόψιν από τον Μανσάρ. Ο Λε Ντορτ περιέπλεξε αυτή τη θεαματική με δευτερεύοντες διαγώνιους άξονες δημιουργώντας διακριτά διαμερίσματα με κήπους που χωρίζονται μεταξύ τους διακοσμητικά Μαιζόν από τον Μανσάρ. Συγκεκριμένα, δημιούργησε διακριτά διαμερίσματα με κήπους που χωρίζονται μεταξύ τους διακοσμητικά . Ομοίως η πρόσοψη που βλέπει στους κήπους, τα ογκώδη κτίσματα που περιβάλλουν την αυλή των τιμών καθώς και οι Μεγάλοι και οι Μικροί Στάβλοι. Σημειώνεται ότι ορισμένοι άξονες που

αρχίζουν από τα κεντρικά οικοδομήματα οδηγούν μέσα στο ύπαιθρο, στις βασιλικές κατοικίες των Παρισίων. Καταλήγοντας θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο σύνθετος μηχανισμός επικράτησης της γαλλικής μοναρχίας μεταφέρθηκε στην αρχιτεκτονική όχι όμως με άκαμπτο και ομοιόμορφο τρόπο αλλά με τη μορφή διαφοροποιημένης και δυναμικής δομής. 

    Χαρακτηριστική ήταν και η αύξηση των κήπων το 1660, η οποία απηχούσε την αύξηση εξουσίας του βασιλιά. Επίσης το 1669 επεκτάθηκε το ανάκτορο προς τα δυτικά του κεντρικού άξονα μετά την υπογραφή της Συνθήκης του ΑιξΛα Σαπέλ το 1668 με την οποία τερματίστηκε το 1668 ο Ολλανδικός Πόλεμος-επικαλούμενος δικαιώματα από τον γάμο του με την Μαρία Θηρεσία της Ισπανιας- κερδίζοντας επαρχίες στο Βέλγιο και την Φλάνδρα. Συνεχίζοντας τον πόλεμο την επόμενη δεκαετία και καταλήγοντας στην Ειρήνη του Νάιμεχεν(Νιμβέργη) το 1678 ικανοποίησε οριστικά τις αξιώσεις του ως προς τα εδάφη των Ισπανικών Κάτω Χωρών, ο Βασιλιάς Ήλιος αποφάσισε την επέκταση του ανακτόρου σε μεγαλειώδη κλίμακα. 

Συνεχίζεται 


Βιβλιογραφικές αναφορές

Αlbert Chatelet Bernard Philip,Ιστορία της Tέχνης Larousse, τομος 3, Αθήνα, 1990 

Τζ.Αλμπάνη-Μ.Κασιμάτη, Η Ιστορία των τεχνών στην Ευρώπη, ΕΑΠ, Πάτρα. 2008Ζερμάν Μπαζέν, Μπαρόκ και Ροκοκό, μτφ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Υποδομή, Αθήνα, 1995

Ζερμάν Μπαζέν, Μπαρόκ και Ροκοκό, μτφ. Ανδρέας Παππάς, εκδ. Υποδομή, Αθήνα, 1995


Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, τόμος 39