Στα ερείπια της αρχαίας ελληνικής πόλης Πτολεμαΐδας, στη βορειοανατολική Λιβύη, οι αρχαιολόγοι φέρνουν στο φως ένα απρόσμενο και ιδιαίτερα ανθρώπινο εύρημα: περισσότερες από εκατό χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών, σκαλισμένες πάνω σε λίθους, τοίχους και θραύσματα αρχιτεκτονικών μελών. Οι εγχάρακτες αυτές επιφάνειες, αποτελούμενες από μικρές κυκλικές κοιλότητες διατεταγμένες σε πλέγματα, αποκαλύπτουν τις καθημερινές ασχολίες βοσκών που χρησιμοποίησαν την εγκαταλελειμμένη πόλη ως καταφύγιο και σημείο παρατήρησης.
Η Πτολεμαΐδα, μία από τις πέντε πόλεις της Κυρηναϊκής Πεντάπολης, ιδρύθηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. πιθανότατα από τον Πτολεμαίο Γ΄ Ευεργέτη και αναπτύχθηκε σε σημαντικό διοικητικό και εμπορικό κέντρο της ελληνιστικής και αργότερα ρωμαϊκής Λιβύης. Χτισμένη πάνω σε παλαιότερο ελληνικό οικισμό του 7ου αιώνα π.Χ., αποτέλεσε το κύριο λιμάνι της ενδοχώρας και έδρα του Πτολεμαϊκού διοικητή, ενώ κατά τη ρωμαϊκή περίοδο εντάχθηκε στην επαρχία Κρήτης και Κυρηναϊκής. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. αναδείχθηκε σε πρωτεύουσα της επαρχίας Λιβύης Ανώτερης, όμως σεισμοί, επιδρομές και η σταδιακή παρακμή οδήγησαν στην εγκατάλειψή της. Παρά τις ανακατασκευές επί Ιουστινιανού, η πόλη δεν ανέκτησε την παλιά της ακμή και τελικά καταστράφηκε οριστικά κατά την αραβική κατάκτηση τον 7ο αιώνα μ.Χ.
 |
| Η Zofia Kowarska καταγράφει τις χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών που εντοπίστηκαν στους τοίχους της Δυτικής Βασιλικής στην Πτολεμαΐδα. Φωτογραφία: Radosław Tusznio. |
Ανασκαφές που ξεπέρασαν κάθε προσδοκία
Η αρχαιολόγος Zofia Kowarska, από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, έχει καταγράψει ήδη πάνω από εκατό τέτοιες επιφάνειες από το 2023, όταν η πολωνική αποστολή επέστρεψε στην περιοχή μετά από σχεδόν 15 χρόνια διακοπής λόγω του πολέμου. Όπως σημειώνει, αρχικά ανέμενε να εντοπίσει ελάχιστα παραδείγματα, όμως μέσα στις πρώτες ημέρες ο αριθμός ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Σε ορισμένα σημεία εντοπίζονται ακόμη και 20 ή 30 χαράξεις συγκεντρωμένες δίπλα‑δίπλα, ένδειξη ότι οι επιφάνειες αυτές αποτελούσαν συχνή και επαναλαμβανόμενη πρακτική.
 |
| Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης. Φωτογραφία: Zofia Kowarska |
Ένα εκτεταμένο δίκτυο παιχνιδιών πάνω σε αρχαία μάρμαρα
Οι χαράξεις βρίσκονται κυρίως στο ανατολικό τμήμα της πόλης, πάνω σε ασβεστολιθικά μπλοκ, θραύσματα μαρμάρινων κιόνων και τοίχους αρχαίων κτιρίων. Τα πλέγματα ποικίλλουν: από απλά 3×3, έως 5×5, 6×6, 7×7 ή ορθογώνια 4×6, με διαστάσεις που κυμαίνονται από 15 εκατοστά έως αρκετές δεκάδες. Η χρονολόγηση των χαραγμάτων παραμένει δύσκολη, ωστόσο είναι σαφές ότι δημιουργήθηκαν μετά την εγκατάλειψη της Πτολεμαΐδας ως κατοικημένου κέντρου. Οι επιφάνειες παιχνιδιών ανήκουν σε μια εποχή όπου η πόλη είχε ήδη μετατραπεί σε ερείπια, προσφέροντας καταφύγιο σε νομάδες και τοπικούς βοσκούς.
Οι βοσκοί που μετέτρεψαν τα ερείπια σε χώρο ψυχαγωγίας
 |
| Έτσι πιθανότατα έμοιαζαν στο παρελθόν οι βοσκοί που έπαιζαν siza. Εικονίζονται κάτοικοι της Tolmeita, ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές, παίζουν ένα παιχνίδι πάνω στους τοίχους της Πλατείας των Δεξαμενών στην Πτολεμαΐδα. Φωτογραφία: Piotr Jaworski. |
Οι βοσκοί φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν τα υπερυψωμένα σημεία των ερειπίων για να επιτηρούν τα κοπάδια τους και, κατά τις ώρες αναμονής, έπαιζαν παιχνίδια πάνω στις χαραγμένες επιφάνειες. Ένας ηλικιωμένος κάτοικος της σύγχρονης Tolmeita περιέγραψε δύο παιχνίδια που διατηρούνται ακόμη: ένα σε πλέγμα 3×3, παρόμοιο με τρίλιζα, και ένα δεύτερο που θυμίζει ντάμα, που στόχος είναι η αιχμαλωσία των πιονιών του αντιπάλου. Τα πιόνια ήταν απλά αντικείμενα της καθημερινότητας — πέτρες, όστρακα, σπόροι, κομμάτια γυαλιού ή ακόμη και πλαστικά καπάκια.
Μεταφερόμενες παραδόσεις και νομαδικές κοινότητες
Οι περισσότεροι βοσκοί που κινούνταν στην περιοχή ήταν νομάδες ή εποχικοί πληθυσμοί, γεγονός που οδηγεί τους αρχαιολόγους στο συμπέρασμα ότι τα παιχνίδια δεν προέρχονται από την ελληνιστική πόλη, αλλά μεταφέρθηκαν από άλλες περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, οι πρακτικές αυτές ρίζωσαν στην τοπική κοινότητα και διατηρήθηκαν για γενιές, μέχρι που η σύγχρονη τεχνολογία άρχισε να αντικαθιστά τα παραδοσιακά παιχνίδια με πέτρες και σπόρους.
Μια ανθρώπινη μαρτυρία μέσα στα ερείπια
 |
| Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης. Φωτογραφία: Zofia Kowarska |
Η συνέχιση των ερευνών αναμένεται να αποκαλύψει ακόμη περισσότερες χαράξεις και πιθανές νέες παραλλαγές παιχνιδιών. Τα ήδη καταγεγραμμένα ευρήματα αποτελούν μια σπάνια μαρτυρία για το πώς οι άνθρωποι, ακόμη και μέσα στα ερείπια μιας άλλοτε λαμπρής ελληνιστικής πόλης, έβρισκαν τρόπους να κοινωνικοποιηθούν, να ψυχαγωγηθούν και να αφήσουν το δικό τους ανεπίσημο αποτύπωμα στην ιστορία.
ΠΗΓΕΣ: https://www.labrujulaverde.com/
https://www.britannica.com
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου