Η αρχαία Κυρήνη και οτο άγαλμα του Απόλλωνα: Η ιστορία της ανασκαφής του 1861

Μια από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις του 19ου αιώνα προέκυψε μέσα από τα ερείπια της αρχαίας ελληνικής πόλης της Κυρήνης, όταν δύο Βρετανοί εξερευνητές έφεραν στο φως ένα μνημειώδες άγαλμα που είχε θαφτεί από τους σεισμούς της ύστερης αρχαιότητας. Παρά τις λεηλασίες και την εγκατάλειψη αιώνων, το άγαλμα—αρχικά αποδομένο στον Ασκληπιό και αργότερα αναγνωρισμένο ως Απόλλων—διασώθηκε και μεταφέρθηκε στη Βρετανία και συγκεκριμένα εκτίθεται και αυτό στο Βρετανικό Μουσείο, όπως τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Η αποστολή του 1860: δύο Βρετανοί αναζητούν τα μυστικά της Κυρήνης

Την άνοιξη του 1860, ο μηχανικός και αξιωματικός Robert Murdoch Smith και ο ναυτικός καλλιτέχνης Edwin Augustus Porcher αποφάσισαν να οργανώσουν μια αρχαιολογική αποστολή στη Βόρεια Αφρική. Εμπνευσμένοι από τις μεγάλες ανακαλύψεις της εποχής, επέλεξαν τη Λιβύη—τότε Οθωμανική επικράτεια—ως τόπο έρευνας, στοχεύοντας στην αρχαία ελληνική πόλη Κυρήνη, ιδρυμένη τον 7ο αιώνα π.Χ. από Θηραίους αποίκους.

Η πόλη, άλλοτε ακμάζουσα, είχε καταστραφεί από τους ισχυρούς σεισμούς του 262 και του 365 μ.Χ. και έκτοτε είχε αφεθεί στη φθορά του χρόνου. Τα μνημεία της, οι νεκροπόλεις και τα ιερά της είχαν μείνει σχεδόν ακατάγραφα μέχρι τις πρώτες ευρωπαϊκές αποστολές του 19ου αιώνα.

Οι πρώτες ανασκαφές: λεηλατημένοι τάφοι και το Ιερό του Απόλλωνα

Φτάνοντας στην Κυρήνη τον Δεκέμβριο του 1860, οι δύο άνδρες διαπίστωσαν ότι πολλοί τάφοι της νεκρόπολης είχαν ήδη λεηλατηθεί. Χρησιμοποίησαν ορισμένους ως καταλύματα και επικέντρωσαν τις έρευνές τους στο Ιερό του Απόλλωνα, όπου εντόπισαν: μνημειακή κρήνη, θεμέλια μεγάλου ναού, επιγραφές αφιερωμένες στον Απόλλωνα, διαδοχικά οικοδομικά στρώματα που μαρτυρούσαν συνεχή χρήση του χώρου.

Καθώς προχωρούσαν, άρχισαν να αποκαλύπτουν αγάλματα θεοτήτων και σημαντικών Ρωμαίων αξιωματούχων: Απόλλωνα, Δία-Άμμωνα, Μινέρβα, τη νύμφη Κυρήνη, τον αυτοκράτορα Αδριανό και άλλους.

Η μεγάλη ανακάλυψη: το κολοσσιαίο άγαλμα

Στο εσωτερικό του ναού (cella), οι Smith και Porcher εντόπισαν ένα κολοσσιαίο μαρμάρινο άγαλμα, σπασμένο σε τρία μεγάλα και πάνω από 100 μικρότερα κομμάτια. Το άγαλμα έφερε: λύρα (κιθάρα), φίδι τυλιγμένο γύρω από κορμό δέντρου, δέντρο με κρεμασμένη φαρέτρα, λεπτοδουλεμένο ιμάτιο. Αρχικά θεωρήθηκε ότι απεικόνιζε τον Ασκληπιό, λόγω του φιδιού—σύμβολο της ιατρικής. Όμως, μετά από μελέτη στο Λονδίνο, οι ειδικοί κατέληξαν ότι επρόκειτο για τον Απόλλωνα, όπως είχαν αρχικά υποθέσει οι ανασκαφείς.

Ο Απόλλων της Κυρήνης: ένα αριστούργημα της αρχαιότητας

Το άγαλμα, όπως περιγράφεται από τους μελετητές, παρουσιάζει: Θεϊκή γαλήνη στο πρόσωπο, με μακριά σγουρά μαλλιά στεφανωμένα με δάφνη, μουσική ταυτότητα, κρατώντας κιθάρα, δικαιοσύνη, με τη φαρέτρα να υποδηλώνει τον τιμωρό Απόλλωνα, σωτηρία, με το φίδι Python—το τέρας που σκότωσε ο θεός—να τυλίγεται στο δέντρο. Το άγαλμα είχε καταπλακωθεί από τα ερείπια του σεισμού του 365 μ.Χ. και παρέμεινε θαμμένο για 1.500 χρόνια.

Η μεταφορά και η διάσωση

Λόγω εργασιακών διαμαχών, το άγαλμα θάφτηκε προσωρινά ξανά για να προστατευθεί. Αργότερα, με τη βοήθεια καμήλας και εργατών, μεταφέρθηκε σε τάφο που χρησιμοποιούσαν ως αποθήκη.

Όταν η αποστολή ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 1861, τα ευρήματα συσκευάστηκαν για μεταφορά στη Βρετανία. Ορισμένα βαριά αγάλματα έμειναν στη θέση τους, αλλά ο Απόλλων της Κυρήνης στάλθηκε στο Λονδίνο, που μελετήθηκε και αναγνωρίστηκε ως ένα από τα σημαντικότερα γλυπτά της ελληνιστικής περιόδου.

πηγή :https://www.nationalgeographic.com/

Οι χαραγμένες σκακιέρες της αρχαιοελληνικής Πτολεμαΐδας: Μυστικά παιχνιδιών στα ερείπια

 

Στα ερείπια της αρχαίας ελληνικής πόλης Πτολεμαΐδας, στη βορειοανατολική Λιβύη, οι αρχαιολόγοι φέρνουν στο φως ένα απρόσμενο και ιδιαίτερα ανθρώπινο εύρημα: περισσότερες από εκατό χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών, σκαλισμένες πάνω σε λίθους, τοίχους και θραύσματα αρχιτεκτονικών μελών. Οι εγχάρακτες αυτές επιφάνειες, αποτελούμενες από μικρές κυκλικές κοιλότητες διατεταγμένες σε πλέγματα, αποκαλύπτουν τις καθημερινές ασχολίες βοσκών που χρησιμοποίησαν την εγκαταλελειμμένη πόλη ως καταφύγιο και σημείο παρατήρησης.

Η Πτολεμαΐδα, μία από τις πέντε πόλεις της Κυρηναϊκής Πεντάπολης, ιδρύθηκε τον 3ο αιώνα π.Χ. πιθανότατα από τον Πτολεμαίο Γ΄ Ευεργέτη και αναπτύχθηκε σε σημαντικό διοικητικό και εμπορικό κέντρο της ελληνιστικής και αργότερα ρωμαϊκής Λιβύης. Χτισμένη πάνω σε παλαιότερο ελληνικό οικισμό του 7ου αιώνα π.Χ., αποτέλεσε το κύριο λιμάνι της ενδοχώρας και έδρα του Πτολεμαϊκού διοικητή, ενώ κατά τη ρωμαϊκή περίοδο εντάχθηκε στην επαρχία Κρήτης και Κυρηναϊκής. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. αναδείχθηκε σε πρωτεύουσα της επαρχίας Λιβύης Ανώτερης, όμως σεισμοί, επιδρομές και η σταδιακή παρακμή οδήγησαν στην εγκατάλειψή της. Παρά τις ανακατασκευές επί Ιουστινιανού, η πόλη δεν ανέκτησε την παλιά της ακμή και τελικά καταστράφηκε οριστικά κατά την αραβική κατάκτηση τον 7ο αιώνα μ.Χ.

Η Zofia Kowarska καταγράφει τις χαραγμένες επιφάνειες παιχνιδιών
 που εντοπίστηκαν στους τοίχους της Δυτικής Βασιλικής στην Πτολεμαΐδα.
Φωτογραφία: Radosław Tusznio.

Ανασκαφές που ξεπέρασαν κάθε προσδοκία

Η αρχαιολόγος Zofia Kowarska, από το Πανεπιστήμιο της Βαρσοβίας, έχει καταγράψει ήδη πάνω από εκατό τέτοιες επιφάνειες από το 2023, όταν η πολωνική αποστολή επέστρεψε στην περιοχή μετά από σχεδόν 15 χρόνια διακοπής λόγω του πολέμου. Όπως σημειώνει, αρχικά ανέμενε να εντοπίσει ελάχιστα παραδείγματα, όμως μέσα στις πρώτες ημέρες ο αριθμός ξεπέρασε κάθε προσδοκία. Σε ορισμένα σημεία εντοπίζονται ακόμη και 20 ή 30 χαράξεις συγκεντρωμένες δίπλα‑δίπλα, ένδειξη ότι οι επιφάνειες αυτές αποτελούσαν συχνή και επαναλαμβανόμενη πρακτική.

Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ
που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης.
Φωτογραφία: Zofia Kowarska

Ένα εκτεταμένο δίκτυο παιχνιδιών πάνω σε αρχαία μάρμαρα

Οι χαράξεις βρίσκονται κυρίως στο ανατολικό τμήμα της πόλης, πάνω σε ασβεστολιθικά μπλοκ, θραύσματα μαρμάρινων κιόνων και τοίχους αρχαίων κτιρίων. Τα πλέγματα ποικίλλουν: από απλά 3×3, έως 5×5, 6×6, 7×7 ή ορθογώνια 4×6, με διαστάσεις που κυμαίνονται από 15 εκατοστά έως αρκετές δεκάδες. Η χρονολόγηση των χαραγμάτων παραμένει δύσκολη, ωστόσο είναι σαφές ότι δημιουργήθηκαν μετά την εγκατάλειψη της Πτολεμαΐδας ως κατοικημένου κέντρου. Οι επιφάνειες παιχνιδιών ανήκουν σε μια εποχή όπου η πόλη είχε ήδη μετατραπεί σε ερείπια, προσφέροντας καταφύγιο σε νομάδες και τοπικούς βοσκούς.

Οι βοσκοί που μετέτρεψαν τα ερείπια σε χώρο ψυχαγωγίας

Έτσι πιθανότατα έμοιαζαν στο παρελθόν
οι βοσκοί που έπαιζαν siza.
Εικονίζονται κάτοικοι της Tolmeita,
ντυμένοι με παραδοσιακές φορεσιές,
παίζουν ένα παιχνίδι πάνω στους τοίχους
της Πλατείας των Δεξαμενών στην Πτολεμαΐδα.
 Φωτογραφία: Piotr Jaworski.

Οι βοσκοί φαίνεται πως χρησιμοποιούσαν τα υπερυψωμένα σημεία των ερειπίων για να επιτηρούν τα κοπάδια τους και, κατά τις ώρες αναμονής, έπαιζαν παιχνίδια πάνω στις χαραγμένες επιφάνειες. Ένας ηλικιωμένος κάτοικος της σύγχρονης Tolmeita περιέγραψε δύο παιχνίδια που διατηρούνται ακόμη: ένα σε πλέγμα 3×3, παρόμοιο με τρίλιζα, και ένα δεύτερο που θυμίζει ντάμα, που στόχος είναι η αιχμαλωσία των πιονιών του αντιπάλου. Τα πιόνια ήταν απλά αντικείμενα της καθημερινότητας — πέτρες, όστρακα, σπόροι, κομμάτια γυαλιού ή ακόμη και πλαστικά καπάκια.

Μεταφερόμενες παραδόσεις και νομαδικές κοινότητες

Οι περισσότεροι βοσκοί που κινούνταν στην περιοχή ήταν νομάδες ή εποχικοί πληθυσμοί, γεγονός που οδηγεί τους αρχαιολόγους στο συμπέρασμα ότι τα παιχνίδια δεν προέρχονται από την ελληνιστική πόλη, αλλά μεταφέρθηκαν από άλλες περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, οι πρακτικές αυτές ρίζωσαν στην τοπική κοινότητα και διατηρήθηκαν για γενιές, μέχρι που η σύγχρονη τεχνολογία άρχισε να αντικαθιστά τα παραδοσιακά παιχνίδια με πέτρες και σπόρους.

Μια ανθρώπινη μαρτυρία μέσα στα ερείπια

Πλάκα χαραγμένη πάνω σε λίθινο μπλοκ
που βρέθηκε στο ανατολικό τμήμα της πόλης.
Φωτογραφία: Zofia Kowarska

Η συνέχιση των ερευνών αναμένεται να αποκαλύψει ακόμη περισσότερες χαράξεις και πιθανές νέες παραλλαγές παιχνιδιών. Τα ήδη καταγεγραμμένα ευρήματα αποτελούν μια σπάνια μαρτυρία για το πώς οι άνθρωποι, ακόμη και μέσα στα ερείπια μιας άλλοτε λαμπρής ελληνιστικής πόλης, έβρισκαν τρόπους να κοινωνικοποιηθούν, να ψυχαγωγηθούν και να αφήσουν το δικό τους ανεπίσημο αποτύπωμα στην ιστορία.

ΠΗΓΕΣ: https://www.labrujulaverde.com/

https://www.britannica.com

Η Κυρήνη, παγκόσμιος πολιτιστικός θησαυρός, βυθίζεται στην εγκατάλειψη και τις παράνομες ανασκαφές

Η αρχαία πόλη της Κυρήνης, ένα από τα σημαντικότερα αρχαιολογικά σύνολα της Μεσογείου και Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1982, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με σοβαρή εγκατάλειψη, ελλιπή προστασία και αυξανόμενες παραβιάσεις. Ο Αχμέντ Αλ-Χάσι, ακαδημαϊκός και ειδικός στη διαχείριση πολιτιστικής κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο Ομάρ Αλ-Μουχτάρ, προειδοποιεί ότι η Κυρήνη αποτελεί «παγκόσμιο πολιτιστικό θησαυρό που υποφέρει από παραμέληση και τυχαίες ανασκαφές», τονίζοντας την ανάγκη άμεσης παρέμβασης.

                               Copyright: © UNESCO,Giovanni Boccardi 

Ένας πολυεπίπεδος αρχαιολογικός χώρος με μοναδική ταυτότητα

Η Κυρήνη ιδρύθηκε κατά την ελληνιστική περίοδο και σήμερα αποτελεί ένα σύνθετο πολιτισμικό μωσαϊκό, που συνυπάρχουν ελληνικά, ρωμαϊκά, οθωμανικά  στοιχεία. Η πολιτισμική αυτή διαστρωμάτωση καθιστά την Κυρήνη μοναδικό παράδειγμα ιστορικής συνέχειας στη Λιβύη και διεθνώς. 

                         Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent, Ko Hon Chiu Vincent

Ανάμεσα στα σημαντικότερα μνημεία τηςξεχωρίζουν το περίφημο εργαστήριο του σίλφιου, ο εντυπωσιακός Ναός του Δία και οι εκτεταμένοι ταφικοί τύμβοι που περιβάλλουν την πόλη. Η Κυρήνη υπήρξε η πρώτη οργανωμένη πόλη της Κυρηναϊκής και το σημαντικότερο κέντρο της ελληνικής παρουσίας στη Λιβύη, διατηρώντας τον ελληνικό της χαρακτήρα ακόμη και μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση.

Copyright: © UNESCO, Francesco Bandarin

Ίδρυση και ελληνικΉ περίοδος

Η Κυρήνη ιδρύθηκε το 631 π.Χ. από αποίκους της Θήρας υπό τον Βάττο Α΄, ο οποίος έγινε ο πρώτος βασιλιάς της δυναστείας των Βαττιδών. Η πόλη αναπτύχθηκε γρήγορα χάρη στη γονιμότητα της περιοχής και στο εμπόριο, ιδιαίτερα του περίφημου φυτού σίλφιον, που αποτέλεσε βασική πηγή πλούτου. 

Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. η Κυρήνη κυριάρχησε στις υπόλοιπες πόλεις της Κυρηναϊκής και έγινε σημαντικό κέντρο ελληνικού πολιτισμού. Εκεί άνθισαν η κυρηναϊκή φιλοσοφική σχολή του Αρίστιππου, η ιατρική σχολή και προσωπικότητες όπως ο Ερατοσθένης και ο Καλλίμαχος. 

                           Copyright: © UNESCO,Giovanni Boccardi

Ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή

Μετά τον θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου, η πόλη πέρασε κατά περιόδους υπό την κυριαρχία των Πτολεμαίων, ενώ διατήρησε την πνευματική της ακτινοβολία. Το 96 π.Χ. παραχωρήθηκε στη Ρωμαϊκή Δημοκρατία και το 67 π.Χ. ενώθηκε διοικητικά με την Κρήτη ως επαρχία «Κρήτη και Κυρηναϊκή».  Κατά τη ρωμαϊκή περίοδο γνώρισε νέα ακμή, αλλά και κρίσεις, όπως η εξέγερση των Εβραίων το 115 μ.Χ., που προκάλεσε μεγάλες καταστροφές. 

Copyright: © UNESCO,Giovanni Boccardi

Παρακμή και εγκατάλειψη

Σεισμοί το 262 και το 365 μ.Χ. έπληξαν σοβαρά την πόλη. Παρά την περιορισμένη ανοικοδόμηση, η Κυρήνη άρχισε να φθίνει. Μετά την αραβική κατάκτηση το 642 μ.Χ., η πόλη εγκαταλείφθηκε οριστικά. 

Copyright: © Editions Gelbart,Jean-Jacques Gelbart

Αρχαιολογική σημασία

Η Κυρήνη αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους και καλύτερα διατηρημένους αρχαιολογικούς χώρους της Μεσογείου. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν το Ιερό του Απόλλωνα, τον Ναό του Δία, έναν από τους μεγαλύτερους δωρικούς ναούς εκτός Ελλάδας, στοές, θέατρα, λουτρά, παλατιακές κατοικίες, τη Νεκρόπολη της Κυρήνης, μία από τις εκτενέστερες της αρχαιότητας.  Η πόλη ήταν επίσης κέντρο του εμπορίου του σίλφιου, φυτού με φαρμακευτικές και αρωματικές ιδιότητες, που εξαφανίστηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ. λόγω υπερεκμετάλλευσης.

Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Ο αρχαιολογικός χώρος βρίσκεται κοντά στη σύγχρονη πόλη Shahhat της Λιβύης. Από το 1982 έχει ενταχθεί στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, ωστόσο τα τελευταία χρόνια θεωρείται απειλούμενος λόγω λεηλασιών, αυθαίρετων ανασκαφών και αστικής πίεσης

Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Υποβαθμισμένη τουριστική προβολή και ελλιπείς υποδομές

Παρά τη διεθνή της σημασία, η Κυρήνη δεν έχει τύχει της ανάλογης τουριστικής προβολής. Ο Αλ-Χάσι επισημαίνει ότι η Λιβύη δεν έχει καταφέρει να αναδείξει τον αρχαιολογικό της πλούτο, με αποτέλεσμα πολλές χώρες να αγνοούν τις δυνατότητές της. Η συμβολή του τουρισμού στο εθνικό εισόδημα παραμένει εξαιρετικά χαμηλή, ενώ οι υποδομές γύρω από τον αρχαιολογικό χώρο είναι ανεπαρκείς και συχνά εγκαταλελειμμένες.

Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Βελτίωση της ασφάλειας, αλλά περιορισμένες επισκέψεις

Η ασφάλεια στην Κυρηναϊκή έχει βελτιωθεί τα τελευταία χρόνια, επιτρέποντας την επιστροφή μικρών τουριστικών ομάδων. Ωστόσο, οι επισκέψεις παραμένουν πολύ κάτω από το επιθυμητό επίπεδο. Ο Αλ-Χάσι τονίζει την ανάγκη για ένα ολοκληρωμένο εθνικό σχέδιο που θα μετατρέψει τον πολιτιστικό τουρισμό σε βασικό οικονομικό πυλώνα και θα αξιοποιήσει τον τεράστιο αρχαιολογικό πλούτο της περιοχής.

Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Χρόνια εγκατάλειψη και αυξανόμενες παραβιάσεις

Η εγκατάλειψη του αρχαιολογικού τομέα δεν αποτελεί πρόσφατο φαινόμενο. Προϋπήρχε του 2011 και επιδεινώθηκε από τις πολιτικές αναταράξεις της τελευταίας δεκαετίας. Οι συνέπειες είναι σοβαρές: παράνομες ανασκαφές, λεηλασίες, βανδαλισμοί, καταστροφές από μπουλντόζες και κλοπές αρχαιοτήτων ακόμη και σε προστατευμένες ζώνες. Η έλλειψη επαρκούς φύλαξης και η αδυναμία των θεσμών να επιβάλουν κανόνες έχουν αφήσει τον χώρο εκτεθειμένο σε συνεχή απειλή.

Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Μουσεία σε κατάρρευση και σοβαρές ελλείψεις προσωπικού

Τα μουσεία της περιοχής βρίσκονται σε κακή κατάσταση, χωρίς επαρκή μέσα συντήρησης ή προστασίας των εκθεμάτων. Παρά τις προσπάθειες καταγραφής των ευρημάτων, η πολιτική αστάθεια έχει αφήσει τα μνημεία ευάλωτα. Η έλλειψη χρηματοδότησης και ανθρώπινου δυναμικού είναι δραματική: δεν έχουν γίνει νέες προσλήψεις για πάνω από 15 χρόνια, δεν υπάρχουν σύγχρονοι αποθηκευτικοί χώροι, τα διοικητικά κτίρια δεν συντηρούνται και οι φύλακες και συντηρητές δεν επαρκούν για τις ανάγκες του χώρου.

                                                          Copyright: © Ko Hon Chiu Vincent

Απουσία στρατηγικής και υποδομών

Οι εργαζόμενοι συχνά χρησιμοποιούν τα προσωπικά τους μέσα για μετακινήσεις, ενώ τα γραφεία λειτουργούν χωρίς βασικό εξοπλισμό. Η έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού πλήττει τόσο τον τουρισμό όσο και την προστασία των αρχαιοτήτων. Οι δράσεις περιορίζονται σε γραφειοκρατική διαχείριση και τεκμηρίωση, χωρίς ουσιαστικά έργα ανάπτυξης. Το αποτέλεσμα είναι η απώλεια αρχαιολογικών χώρων και η συνεχής επιδείνωση των προβλημάτων.

Πηγές: libyaupdate.com, 

www.worldhistory.org/cyrene/

whc.unesco.org/en/list/190/gallery/

britannica.com/place/Cyrene?utm_source=copilot.com

Ποια η ιστορία της αρχαίας Απολλωνίας στη σημερινή Λιβύη;

  

Σπουδαία αρχαία πόλη της Κυρηναϊκής, δηλαδή του σύγχρονου ανατολικού τμήματος της Λιβύης, υπήρξε η Απολλωνία, που ιδρύθηκε από Έλληνες αποίκους και έγινε σημαντικό εμπορικό κέντρο στη νότια Μεσόγειο. Η εν λόγω πόλη είχε ύψιστη στρατηγική σημασία, καθώς ήταν το λιμάνι της αρχαίας Κυρήνης, σε απόσταση 20 χιλιόμετρα από την τελευταία.

Του Ανδρέα Αναγνωστόπουλου

Η πόλη ιδρύθηκε στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. από 'Έλληνες αποίκους ως επίνειο της Κυρήνης. Η πόλη κατακτήθηκε από τους Πέρσες και έπειτα από τον Μέγα Αλέξανδρο, ενώ αργότερα αποτέλεσε τμήμα της ελληνιστικής αυτοκρατορίας των Πτολεμαίων.

Η Απολλωνία έγινε αυτόνομη από την Κυρήνη όταν η περιοχή ήρθε στην εξουσία της Ρώμης, καθώς ήταν μία από τις πέντε πόλεις της Λιβυκής Πενταπόλεως. Τον 6ο αιώνα μ.Χ. έγινε η πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής επαρχίας της Λιβύης Σουπεριόρ ή Λιβύης Πενταπολιτάνα.

Σημειώνεται πως πόλη έγινε γνωστή ως Σόσουζα, όνομα που προέρχεται από αρχαία θεότητα, γεγονός που εξηγεί το σύγχρονο όνομα της, Μάρσα Σούσα ή Σούσα.

Στη πρωτοβυζαντινή περίοδο, η Απολλωνία ήταν έδρα επισκοπής και είχε δύο λιμάνια, ένα στα ανατολικά και ένα που προστατευόταν φυσικά από δύο νησάκια - μάλιστα το ένα νησί είχε και φάρο. Ο σεισμός της Κρήτης και το τσουνάμι της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές στην πόλη και το λιμάνι. Η πόλη ανακατασκευάστηκε και οχυρώθηκε ξανά από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, αλλά σταδιακά έχασε τη σημασία της πριν από την άφιξη των Αράβων. το 643 μ.Χ. και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε εντελώς.

Σύμφωνα με τη παράδοση, στην Απολλωνία γνώρισε ο Βυζαντινός στρατηγός Βελισάριος την χορεύτρια (μετέπειτα αυτοκράτειρα) Θεοδώρα, την οποία πήρε μαζί του στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί την γνώρισε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός και την παντρεύτηκε. 

Αρχαιολογικός χώρος Απολλωνίας

Τα πρώτα επίπεδα ίδρυσης της Απολλωνίας βρίσκονται κάτω από το επίπεδο της θάλασσας, λόγω της βύθισης του εδάφους σε μεγάλους σεισμούς, ενώ τα ανώτερα στρώματα της μετέπειτα βυζαντινής και χριστιανικής περιόδου είναι αρκετά μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, χτισμένη στις συσσωρευμένες αποθέσεις των προηγούμενων περιόδων.

Ερείπια κτιρίων στη θάλασσα ανακαλύφθηκαν από τον Μπήχεϊ το 1827, έπειτα ερευνήθηκαν από τον Γκούντσαϊλντ το 1950 και τον Αντρέ Λαρόντ που δημοσίευσε τις αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή.

Τα έτη 1958 και 1959 ο Νίκολας Φλέμινγκ, στο πλαίσιο ενός προπτυχιακού στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, οδήγησε τις ομάδες των φοιτητών να εκπαιδευτούν σε καταδύσεις και υποβρύχια τοπογραφικά, όπου χαρτογράφησαν το μεγάλο τμήμα της πόλης κάτω από τη θάλασσα. Τα αποτελέσματα αυτής της εργασίας δημοσιεύθηκαν με χάρτες και διαγράμματα των υποβρύχιων κτιρίων. Ο Κάρλο Μπελτράμε και οι συνεργάτες του έχουν κάνει μια υποβρύχια φωτογραφική αποτύπωση μερικών από τα κτίρια.

Το καλοδιατηρημένο αρχαίο ελληνικό θέατρο βρίσκεται σήμερα μπροστά στη θάλασσα έξω από τα τείχη της παλιάς πόλης. Το κοίλο του θεάτρου έχει 28 επίπεδα.

Επίσης, η Απολλωνία είναι ιδιαίτερα γνωστή για τα ερείπια τριών εκκλησιών που χρονολογούνται από τη Βυζαντινή περίοδο. Την εποχή αυτή είχε πέντε εκκλησίες και ήταν γνωστή σαν "πόλη των εκκλησιών".

Επιπρόσθετα, το παλάτι της Απολλωνίας ήταν η τελευταία κατοικία, διοικητήριο, του βυζαντινού Δούκα και είχε πάνω από 100 δωμάτια. Στη προηγούμενη χρήση του, ήταν το σπίτι του Ρωμαίου στρατιωτικού διοικητή.

Εξάλλου, το Μουσείο της αρχαίας Απολλωνίας στην σημερινή ανατολική Λιβύη, στεγάζει πολλά αντικείμενα που βρέθηκαν στον αρχαιολογικό χώρο.

Θύμα του πολέμου

Δυστυχώς, με την έναρξη του εμφυλίου πολέμου στη Λιβύη, το 2011, σημειώθηκαν βανδαλισμού σε αρχαία ερείπια, ενώ πολλά αριστουργήματα, όπως αγάλματα, εκλάπησαν. Σύμφωνα με τον επικεφαλής του τμήματος αρχαιοτήτων στην ανατολική Λιβύη, πολλοί  από τους κλεμμένους αρχαιολογικούς θησαυρούς πουλήθηκαν στο εξωτερικό.

Πηγές

R. Plidori: Λιβύη, οι χαμένες πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, 1999, σελ. 228-233.

R. Goodchild, J. Pedley, D. White: Απολλωνία, το λιμάνι της Κυρήνης, ανασκαφές περιόδου 1965-1967, Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, 1976.

Flemming, N.C. 1959 Υποβρύχια περιπέτεια στην Απολλωνία, περιοδικό Geographical Magazine, τεύχος 31, σελίδες 497–508.