Απολλωνία στην Ιλλυρία: Η νέα αρχαιολογική αποστολή της ΕΦΑ αποκαλύπτει ναούς, θερμές εγκαταστάσεις και μνημειακή αρχιτεκτονική

Η φετινή αποστολή της Αρχαιολογικής Αποστολής Απολλωνίας στην Ιλλυρία ολοκληρώθηκε από 1 έως 28 Αυγούστου 2026, με μια σειρά σημαντικών ανασκαφικών και ερευνητικών αποτελεσμάτων. Η αποστολή, αλβανο-γαλλική συνεργασία, πραγματοποιήθηκε υπό τη διεύθυνση των Belisa Muka, Saimir Shpuza και François Quantin, στο πλαίσιο νέας συμφωνίας (2026–2029) που ενισχύει το θεσμικό της υπόβαθρο με νέους εταίρους: το Πανεπιστήμιο Τιράνων, το Ινστιτούτο Πολιτιστικής Κληρονομιάς, την EPHE–PSL και την Γαλλική Αρχαιολογική Σχολή . Όπως κάθε χρόνο, κεντρικός στόχος υπήρξε η πρακτική εκπαίδευση φοιτητών και νέων ερευνητών.

Νέα ευρήματα στα ρωμαϊκά θερμά λουτρά

Μετά τον καθαρισμό του 2024 και τις ανασκαφές του 2025, η φετινή περίοδος επέτρεψε την ολοκλήρωση του γενικού σχεδίου του συγκροτήματος των θερμών λουτρών. Η χρήση μηχανικών μέσων αποκάλυψε στρώματα κατεδάφισης και έφερε στο φως το praefurnium, επιτρέποντας την ανασύσταση της κυκλοφορίας του θερμού αέρα κάτω από τα δάπεδα και μέσα στους tubuli.

Στην ανατολική πλευρά του συγκροτήματος εντοπίστηκαν δύο νέες δεξαμενές, ενώ η ακριβής θέση του apodyterium θα διερευνηθεί το 2027. Πλήθος μαρμάρινων και στυπτικών διακοσμητικών θραυσμάτων εμπλουτίζουν την εικόνα της εσωτερικής διακόσμησης του κτιρίου.

Ανασκαφές στη συνοικία της Άνω Πόλης

Στην Άνω Πόλη, άνοιξε νέο ανασκαφικό τομέας νότια του ναού που είχε ερευνηθεί τις δεκαετίες 1990–2000, κοντά στο μνημειακό Περίστυλο με τις 17 κόγχες. Η περιοχή, ανάμεσα στην κλιτύ της κορυφής 104, τον ναό και το περίστυλο, αποδεικνύεται ιδιαίτερα πλούσια σε ευρήματα:

– Μεγάλη ποσότητα λεπτότοιχης ελληνιστικής κεραμικής

– Θραύσματα μνημειακών επιγραφών

– Αντέξιες με παλαμέτες της κλασικής εποχής

– Αρχιτεκτονικά μέλη, όπως δίπτυχες αρχιτραβές

– Μολύβδινο φύλλο χωρίς επιγραφή

Η στρωματογραφία δείχνει ότι η περιοχή οργανώνεται ήδη πριν την ελληνιστική περίοδο και παρουσιάζει έντονη οικοδομική δραστηριότητα έως την αυγουστεία εποχή, όταν ο ναός της περιοχής αποκτά την τελική του μορφή.

Έρευνα των οδικών αξόνων και της αστικής οργάνωσης

Η αποστολή συνέχισε την έρευνα των αρχαίων οδικών αξόνων, με στόχο την κατανόηση της διαχείρισης των υδάτων και της κυκλοφορίας στην πόλη. Νέος τομέας άνοιξε νοτιοδυτικά των κατοικιών που είχε ανακαλύψει ο Léon Rey το 1924, με στόχο την επιβεβαίωση ύπαρξης οδού που ξεκινούσε από το θέατρο. Η περιοχή περιλαμβάνει θεμέλια τοίχου και επιστέγασμα μικρού μνημείου με επιγραφή του 1ου αι. μ.Χ. Το ερευνητικό αυτό μέτωπο θα ολοκληρωθεί το 2027.

Μελέτη υλικού από παλαιότερες ανασκαφές

Στις αποθήκες της αποστολής και στο μοναστήρι της Αγίας Μαρίας συνεχίστηκε η μελέτη υλικού από παλαιότερες ανασκαφές, με στόχο την έκδοση μονογραφιών:

– Ελληνιστική κεραμική

– Αρχαιοζωολογικά κατάλοιπα

– Αρχιτεκτονικά θραύσματα (γρυπές, μεάνδρους)

– Πήλινες μορφές

– Θραύσματα γλυπτών

– Επιγραφές

Παράλληλα, συνεχίστηκε η σύνταξη της συνολικής μελέτης για την οχύρωση της Απολλωνίας.

https://www.efa.gr/

Ανακαλύφθηκε θέση με την επιγραφή στο Αρχαίο Θέατρο της Απολλωνίας στην Προύσα

 

Μια σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψη ήρθε στο φως στην Προύσα  που εντοπίστηκε θέση με την επιγραφή "ΛΩΝΙΔΟΣ" το αρχαίο θέατρο της Απολλωνίας επί Ρυνδάκω, δηλαδή  της αρχαίας ελληνικής πόλης χτισμένη κοντά στον ποταμό Ρυνδάκο. Η εύρεση ενισχύει την προσπάθεια αποκατάστασης τη+ς ιστορικής ταυτότητας του θεάτρου, που χρονολογείτα+ι πριν από 5.000 χρόνια.

 Η πόλη αντιστοιχεί στον σημερινό οικισμό Γκιόλιαζι (Gölyazı), που βρίσκεται σε χερσόνησο στη λίμνη Απολλωνιάδα (Uluabat Gölü). Η Απολλωνία ήταν μία από τις πολλές πόλεις με το ίδιο όνομα που ιδρύθηκαν στην αρχαιότητα προς τιμήν του θεού Απόλλωνα. Η συγκεκριμένη πόλη απέκτησε ιδιαίτερη σημασία κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, ενώ διατηρεί αρχαιολογικά κατάλοιπα από την ελληνική, ρωμαϊκή, βυζαντινή και οθωμανική εποχή.

Η περιοχή προστατεύεται σήμερα ως αρχαιολογικός χώρος και αποτελεί αντικείμενο συστηματικών ανασκαφών, με στόχο την ανάδειξη της ιστορικής της σημασίας και την επιστημονική τεκμηρίωση της πολιτιστικής της κληρονομιάς.

Αποκατάσταση του αρχαίου θεάτρου και ιστορική τεκμηρίωση

Οι ανασκαφές στο αρχαίο θέατρο της Απολλωνίας άρχισε το 2021 υπό την εποπτεία της καθηγήτριας Δρ. Ντέρια Σαχίν, με τη στήριξη του Δήμου Nilüfer και του Πανεπιστημίου Uludağ. Το έργο επικεντρώνεται στην επανατοποθέτηση 42 μετακινημένων λίθινων καθισμάτων στις αρχικές τους θέσεις, αποκαθιστώντας τη μορφή και λειτουργία του θεάτρου από την ελληνιστική έως τη ρωμαϊκή περίοδο.

Η επιγραφή  και η κοινωνική σημασία της

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε η ανακάλυψη μιας θέσης με την επιγραφή “lvnidos” στο άνω τμήμα της κοίλης. Σύμφωνα με την Δρ. Σαχίν, η επιγραφή ενδέχεται να αναφέρεται σε γυναικεία ιέρεια ή εξέχουσα προσωπικότητα της εποχής. Η ανάλυση της θεμελίωσης της θέσης συμβάλλει στην κατανόηση της κοινωνικής και πολιτισμικής λειτουργίας του θεάτρου.

Αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά και στόχοι του έργου

Το θέατρο διαθέτει κοίλη διαμέτρου 80 μέτρων και ορχήστρα 28 μέτρων, ενώ περιλαμβάνει και χώρους τύπου VIP. Οι εργασίες αποκατάστασης περιλαμβάνουν λεπτομερή καθαρισμό για την αποκάλυψη των υποστηρικτικών δομών, με στόχο την πλήρη τεκμηρίωση των φάσεων κατασκευής και την επιστροφή των καθισμάτων στις αρχικές τους θέσεις.

Αρχαιολογική αξία της περιοχής και προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς

Η περιοχή Gölyazı, όπου βρίσκεται το θέατρο, αποτελεί σημαντικό αστικό αρχαιολογικό χώρο και προστατεύεται ως Ramsar περιοχή από το 1998. Οι ανασκαφές έχουν συμβάλει στην αποκατάσταση των τειχών, των νεκροταφείων και του θεάτρου, στο πλαίσιο του προγράμματος Heritage for the Future, που στοχεύει στη διατήρηση των μνημείων για επιστημονικούς και τουριστικούς σκοπούς.

Αναζήτηση θρησκευτικών συνδέσεων με το θέατρο

Η ερευνητική ομάδα εξετάζει πιθανές θρησκευτικές δομές που σχετίζονται με το θέατρο, καθώς τα αρχαία θέατρα συνδέονταν συχνά με λατρευτικές πρακτικές. Αν και δεν έχουν εντοπιστεί ακόμη σαφή ευρήματα, η έρευνα συνεχίζεται για πιθανές σχέσεις με τον Απόλλωνα ή τον Διόνυσο.

Ποια η ιστορία της αρχαίας Απολλωνίας στη σημερινή Λιβύη;

  

Σπουδαία αρχαία πόλη της Κυρηναϊκής, δηλαδή του σύγχρονου ανατολικού τμήματος της Λιβύης, υπήρξε η Απολλωνία, που ιδρύθηκε από Έλληνες αποίκους και έγινε σημαντικό εμπορικό κέντρο στη νότια Μεσόγειο. Η εν λόγω πόλη είχε ύψιστη στρατηγική σημασία, καθώς ήταν το λιμάνι της αρχαίας Κυρήνης, σε απόσταση 20 χιλιόμετρα από την τελευταία.

Του Ανδρέα Αναγνωστόπουλου

Η πόλη ιδρύθηκε στα τέλη του 7ου αιώνα π.Χ. από 'Έλληνες αποίκους ως επίνειο της Κυρήνης. Η πόλη κατακτήθηκε από τους Πέρσες και έπειτα από τον Μέγα Αλέξανδρο, ενώ αργότερα αποτέλεσε τμήμα της ελληνιστικής αυτοκρατορίας των Πτολεμαίων.

Η Απολλωνία έγινε αυτόνομη από την Κυρήνη όταν η περιοχή ήρθε στην εξουσία της Ρώμης, καθώς ήταν μία από τις πέντε πόλεις της Λιβυκής Πενταπόλεως. Τον 6ο αιώνα μ.Χ. έγινε η πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής επαρχίας της Λιβύης Σουπεριόρ ή Λιβύης Πενταπολιτάνα.

Σημειώνεται πως πόλη έγινε γνωστή ως Σόσουζα, όνομα που προέρχεται από αρχαία θεότητα, γεγονός που εξηγεί το σύγχρονο όνομα της, Μάρσα Σούσα ή Σούσα.

Στη πρωτοβυζαντινή περίοδο, η Απολλωνία ήταν έδρα επισκοπής και είχε δύο λιμάνια, ένα στα ανατολικά και ένα που προστατευόταν φυσικά από δύο νησάκια - μάλιστα το ένα νησί είχε και φάρο. Ο σεισμός της Κρήτης και το τσουνάμι της 21ης Ιουλίου 365 μ.Χ. προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές στην πόλη και το λιμάνι. Η πόλη ανακατασκευάστηκε και οχυρώθηκε ξανά από τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, αλλά σταδιακά έχασε τη σημασία της πριν από την άφιξη των Αράβων. το 643 μ.Χ. και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε εντελώς.

Σύμφωνα με τη παράδοση, στην Απολλωνία γνώρισε ο Βυζαντινός στρατηγός Βελισάριος την χορεύτρια (μετέπειτα αυτοκράτειρα) Θεοδώρα, την οποία πήρε μαζί του στην Κωνσταντινούπολη. Εκεί την γνώρισε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός και την παντρεύτηκε. 

Αρχαιολογικός χώρος Απολλωνίας

Τα πρώτα επίπεδα ίδρυσης της Απολλωνίας βρίσκονται κάτω από το επίπεδο της θάλασσας, λόγω της βύθισης του εδάφους σε μεγάλους σεισμούς, ενώ τα ανώτερα στρώματα της μετέπειτα βυζαντινής και χριστιανικής περιόδου είναι αρκετά μέτρα πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, χτισμένη στις συσσωρευμένες αποθέσεις των προηγούμενων περιόδων.

Ερείπια κτιρίων στη θάλασσα ανακαλύφθηκαν από τον Μπήχεϊ το 1827, έπειτα ερευνήθηκαν από τον Γκούντσαϊλντ το 1950 και τον Αντρέ Λαρόντ που δημοσίευσε τις αρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή.

Τα έτη 1958 και 1959 ο Νίκολας Φλέμινγκ, στο πλαίσιο ενός προπτυχιακού στο Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ, οδήγησε τις ομάδες των φοιτητών να εκπαιδευτούν σε καταδύσεις και υποβρύχια τοπογραφικά, όπου χαρτογράφησαν το μεγάλο τμήμα της πόλης κάτω από τη θάλασσα. Τα αποτελέσματα αυτής της εργασίας δημοσιεύθηκαν με χάρτες και διαγράμματα των υποβρύχιων κτιρίων. Ο Κάρλο Μπελτράμε και οι συνεργάτες του έχουν κάνει μια υποβρύχια φωτογραφική αποτύπωση μερικών από τα κτίρια.

Το καλοδιατηρημένο αρχαίο ελληνικό θέατρο βρίσκεται σήμερα μπροστά στη θάλασσα έξω από τα τείχη της παλιάς πόλης. Το κοίλο του θεάτρου έχει 28 επίπεδα.

Επίσης, η Απολλωνία είναι ιδιαίτερα γνωστή για τα ερείπια τριών εκκλησιών που χρονολογούνται από τη Βυζαντινή περίοδο. Την εποχή αυτή είχε πέντε εκκλησίες και ήταν γνωστή σαν "πόλη των εκκλησιών".

Επιπρόσθετα, το παλάτι της Απολλωνίας ήταν η τελευταία κατοικία, διοικητήριο, του βυζαντινού Δούκα και είχε πάνω από 100 δωμάτια. Στη προηγούμενη χρήση του, ήταν το σπίτι του Ρωμαίου στρατιωτικού διοικητή.

Εξάλλου, το Μουσείο της αρχαίας Απολλωνίας στην σημερινή ανατολική Λιβύη, στεγάζει πολλά αντικείμενα που βρέθηκαν στον αρχαιολογικό χώρο.

Θύμα του πολέμου

Δυστυχώς, με την έναρξη του εμφυλίου πολέμου στη Λιβύη, το 2011, σημειώθηκαν βανδαλισμού σε αρχαία ερείπια, ενώ πολλά αριστουργήματα, όπως αγάλματα, εκλάπησαν. Σύμφωνα με τον επικεφαλής του τμήματος αρχαιοτήτων στην ανατολική Λιβύη, πολλοί  από τους κλεμμένους αρχαιολογικούς θησαυρούς πουλήθηκαν στο εξωτερικό.

Πηγές

R. Plidori: Λιβύη, οι χαμένες πόλεις της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, 1999, σελ. 228-233.

R. Goodchild, J. Pedley, D. White: Απολλωνία, το λιμάνι της Κυρήνης, ανασκαφές περιόδου 1965-1967, Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, 1976.

Flemming, N.C. 1959 Υποβρύχια περιπέτεια στην Απολλωνία, περιοδικό Geographical Magazine, τεύχος 31, σελίδες 497–508.