Μια νέα επιστημονική μελέτη επαναφέρει στο προσκήνιο τη διάσημη Στήλη του Γύπα στο Γκιομπεκλί Τεπέ, προτείνοντας ότι τα σύμβολά της ίσως παρουσιάζουν εντυπωσιακές αναλογίες με τον πολιτισμό Τριπίλια της Ανατολικής Ευρώπης. Η έρευνα δεν υποστηρίζει άμεση επαφή μεταξύ των δύο κοινωνιών, αλλά ανοίγει μια νέα συζήτηση για το πώς οι πρώιμες αγροτικές κοινότητες αντιλαμβάνονταν τον χρόνο, τον ουρανό, τον θάνατο και τον ιερό χώρο.
Η Στήλη του Γύπα: Ένα μνημείο με πολλαπλές αναγνώσεις
Στο Γκιομπεκλί Τεπέ της νοτιοανατολικής Τουρκίας, η Στήλη 43 –γνωστή ως Vulture Stone– ξεχωρίζει ακόμη και ανάμεσα στους εντυπωσιακούς Τ‑σχήματος λίθινους μονόλιθους του χώρου. Η επιφάνειά της φέρει ένα πυκνό σύνολο χαραγμένων μορφών: έναν μεγάλο γύπα, φίδια, σκορπιό, αγριόχοιρο, υδρόβια πτηνά, αφηρημένα σύμβολα και μια μικρή ακέφαλη ανθρώπινη φιγούρα.
Η νέα μελέτη του Oleksandr Zavalii, δημοσιευμένη στο International Journal of Culture and History, εξετάζει τη στήλη όχι ως μία ενιαία εικόνα με μία «σωστή» ερμηνεία, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου συμβολικού συστήματος. Η έρευνα συγκρίνει τα ανάγλυφα του Γκιομπεκλί Τεπέ με μεταγενέστερη τελετουργική εικονογραφία του πολιτισμού Τριπίλια, που αναπτύχθηκε σε περιοχές της σημερινής Ουκρανίας, Μολδαβίας και Ρουμανίας.
Πουλιά, φίδια και η δομή του χρόνου
Η μελέτη δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη διαιρεμένη σύνθεση της Στήλης του Γύπα. Στο άνω τμήμα κυριαρχούν τα πουλιά και αφηρημένα σύμβολα. Ο Zavalii προτείνει ότι ίσως σχετίζονται με ουράνιες ή εποχικές αναφορές, όπως η κίνηση του ήλιου και της σελήνης. Τρία τοξοειδή σχήματα και ένας κεντρικός κύκλος ερμηνεύονται ως πιθανές ενδείξεις εποχικής οργάνωσης. Το κάτω τμήμα έχει πιο γήινο, χθόνιο χαρακτήρα: σκορπιός, φίδι, αγριόχοιρος, υδρόβια πτηνά και μια ακέφαλη ανθρώπινη μορφή. Η μελέτη συνδέει αυτή τη ζώνη με τον κόσμο των ζώων, της μετάβασης και της θνητότητας. Η στήλη ίσως δεν απεικονίζει απλώς τον θάνατο, αλλά μια πορεία ανάμεσα σε επίπεδα ύπαρξης.
Ανάμεσα σε αστρονομία και τελετουργία
Οι προηγούμενες ερμηνείες του Γκιομπεκλί Τεπέ κινούνταν ανάμεσα σε δύο άκρα: την τελετουργία του θανάτου και την αστρονομική παρατήρηση. Η νέα μελέτη δεν απορρίπτει καμία από τις δύο προσεγγίσεις. Αντίθετα, επιχειρεί να τις εντάξει σε ένα ευρύτερο συμβολικό πλαίσιο, όπου ουρανός, χρόνος και τελετουργία αποτελούν αλληλένδετες κατηγορίες.
Αριθμοί, σύμβολα και επαναλαμβανόμενα μοτίβα
Ένα από τα βασικά σημεία της έρευνας είναι η επανάληψη αριθμών και γεωμετρικών σχημάτων. Στη Στήλη του Γύπα, ο Zavalii εντοπίζει έντεκα ορθογώνια στοιχεία ανάμεσα σε τοξοειδή σχήματα και έναν κεντρικό κύκλο. Η μελέτη τα συνδέει με μοτίβα που εμφανίζονται και σε άλλες στήλες, όπως η Στήλη 33, όπου συναντώνται κυματιστές γραμμές (φίδια), αλεπούδες, πουλιά, αράχνες και τα χαρακτηριστικά σύμβολα σε σχήμα Η. Οι αριθμοί τρία, έντεκα και δεκατρία ερμηνεύονται ως πιθανές αναφορές σε ηλιακούς και σεληνιακούς κύκλους. Το δεκατρία, για παράδειγμα, συνδέεται συχνά με σεληνιακή μέτρηση.
Η σύνδεση με τον πολιτισμό Τριπίλια
Το πιο τολμηρό μέρος της μελέτης είναι η σύγκριση με τον πολιτισμό Τριπίλια. Ο Zavalii εντοπίζει πιθανές αναλογίες ανάμεσα στα Η‑σχήματος σύμβολα του Γκιομπεκλί Τεπέ και τα «διόπτρα‑σχήματος» τελετουργικά αντικείμενα της Τριπίλια. Και τα δύο ενδέχεται να εκφράζουν ιδέες δυαδικότητας, ισορροπίας ή διαίρεσης του ιερού χρόνου. Η σύγκριση επεκτείνεται σε κυκλικά μοτίβα, ηλιακές και σεληνιακές αναφορές, ζωικά σύμβολα και την οργάνωση τελετουργικών κτιρίων. Το Ναό Nebelivka στην Ουκρανία, ένα μεταγενέστερο μνημειακό τελετουργικό κτίσμα, ο συγγραφέας το θεωρεί σημαντικό παράλληλο παράδειγμα. Η μελέτη δεν υποστηρίζει πολιτισμική διάχυση από την Ανατολία στην Ευρώπη. Αντίθετα, προτείνει ότι οι πρώιμες αγροτικές κοινωνίες ίσως ανέπτυξαν παρόμοιους τρόπους να αποτυπώνουν τον χρόνο, τον ουρανό και τη μετάβαση της ζωής.
Μια ευρύτερη νεολιθική φαντασία
Η Στήλη του Γύπα παραμένει δύσκολη στην ερμηνεία, επειδή πιθανότατα έφερε πολλαπλά νοήματα. Ο γύπας μπορεί να συμβολίζει τον θάνατο αλλά και τον ουρανό. Το φίδι μπορεί να δηλώνει κίνδυνο ή αναγέννηση. Ο σκορπιός ίσως ορίζει ένα όριο. Η ακέφαλη ανθρώπινη μορφή μπορεί να αφορά τη θνητότητα ή μια τελετουργική μετάβαση.
Η νέα μελέτη δεν δίνει οριστική απάντηση. Προσφέρει όμως ένα ευρύτερο πλαίσιο: μια πρόσκληση να δούμε τα ανάγλυφα του Γκιομπεκλί Τεπέ δίπλα στις συμβολικές παραδόσεις της πρώιμης Ευρώπης και να εξετάσουμε αν οι νεολιθικές κοινότητες ανέπτυξαν συγγενείς τρόπους να κάνουν τον χρόνο και το ιερό ορατά.
πηγη: anatolianarcheology.net
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου