Τι κάνει έναν άνθρωπο να επαναστατεί; Πότε η αγανάκτηση απέναντι στην αδικία μετατρέπεται σε βία; Μπορεί ένας αγώνας για την ελευθερία και την ανθρώπινη αξιοπρέπεια να δικαιολογήσει την αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής; Και, κυρίως, υπάρχουν όρια που ακόμη και η επανάσταση δεν δικαιούται να ξεπεράσει;
Αυτά είναι μερικά από τα καίρια ερωτήματα που αναδύονται από τους «Δίκαιους» του Αλμπέρ Καμύ, σε σκηνοθεσία Γιάννη Κακλέα, στο Θέατρο Αποθήκη. Ένα έργο βαθιά πολιτικό και φιλοσοφικό, που ξεπερνά τα ιστορικά γεγονότα στα οποία βασίζεται και μετατρέπεται σε μια διαρκή αναμέτρηση με τη συνείδηση, την ηθική και τα όρια της ανθρώπινης δράσης.
Η παράσταση δεν περιγράφει απλά μια επαναστατική ομάδα που σχεδιάζει μια πολιτική δολοφονία. Φέρνει στο προσκήνιο το αίτημα για δικαιοσύνη, την ανάγκη υπεράσπισης της αξιοπρέπειας και την ασφυξία ανθρώπων που δεν αντέχουν άλλο να ζουν κάτω από την καταπίεση. Άνθρωποι που αναζητούν έναν λόγο να συνεχίσουν τον αγώνα τους, ακόμη κι όταν αυτό σημαίνει να στερηθούν τη χαρά της ίδιας τους της ζωής.
Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η μεγάλη δύναμη του έργου: στην αντίφαση ανάμεσα στην επιθυμία για μια καλύτερη κοινωνία και στο τίμημα που απαιτεί η διεκδίκησή της. Στην πάλη ανάμεσα στο δικαίωμα στην αντίσταση και στην υποχρέωση να παραμείνεις άνθρωπος.
Στιβαρές ερμηνείες με πάθος, ρεαλισμό και ανθρώπινη ευαισθησία
Με πάθος, ρεαλισμό και εμφανή αφοσίωση στο κείμενο, οι ηθοποιοί δίνουν σάρκα και οστά στους ήρωες του Καμύ, αναδεικνύοντας τις εσωτερικές τους αντιφάσεις, τις ιδεολογικές συγκρούσεις, αλλά και την ανθρώπινη πλευρά τους.
Ο Κωνσταντίνος Μπιμπής αποδίδει με ιδιαίτερη συγκινησιακή δύναμη τονΚαλιάγεφ (Γιάνεκ), έναν επαναστάτη που δεν απαρνείται την ανθρωπιά του στο όνομα του αγώνα. Η αυτοθυσία του, η ευαισθησία του και η βαθιά του πίστη στο ιδανικό της δικαιοσύνης συνυπάρχουν με την ανάγκη του να παραμείνει άνθρωπος. Η ερμηνεία του αναδεικνύει το τραγικό μεγαλείο ενός ανθρώπου που αποδέχεται το τίμημα της προσωπικής του θυσίας, χωρίς να είναι διατεθειμένος να θυσιάσει αθώες ζωές.
Στον αντίποδα, ο Νίκος Δερτιλής, ως Στεπάν, ερμηνεύει με αξιοσημείωτη πιστότητα τον αμετακίνητο, σκληρό και ακραίο επαναστάτη, εκείνον που θεωρεί ότι ο σκοπός δικαιώνει κάθε μέσο. Η ερμηνεία του αποτυπώνει με ένταση τον άνθρωπο που έχει υποτάξει κάθε προσωπικό συναίσθημα στην ιδεολογία , πληγωμένος από την απώλεια και τα βασανιστήρια και πλέον αντιμετωπίζει τους ηθικούς ενδοιασμούς ως εμπόδιο στην επαναστατική δράση.
Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η Βερόνικα Δαβάκη στον ρόλο της Ντόρας. Καταφέρνει να μεταφέρει τον σπαραγμό μιας γυναίκας που ισορροπεί ανάμεσα στην ανάγκη για ζωή, στον έρωτα και στο καθήκον απέναντι στον αγώνα. Η ερμηνεία της φωτίζει τη βαθιά ανθρώπινη διάσταση της επανάστασης: την επιθυμία να αγαπήσεις, να χαρείς, να ζήσεις, ενώ γνωρίζεις ότι κάθε στιγμή μπορεί να είναι η τελευταία.
Σημαντική είναι και η συμβολή των Δημήτρη Γεωργαλά, Τζούλης Σούμα, Γιάννη Σαμψαλάκη και Χρήστου Τσάβου, οι οποίοι συμπληρώνουν με τις ερμηνείες τους το σύνολο μιας ομάδας που υπηρετεί με συνέπεια την πολυπλοκότητα του έργου.
Η σκηνοθετική ματιά του Γιάννη Κακλέα και η δύναμη της εικόνας
Ο Γιάννης Κακλέας προσεγγίζει τους «Δίκαιους» αναδεικνύοντας κυρίως την πολιτική και ηθική σύγκρουση των προσώπων. Δεν αντιμετωπίζει την επανάσταση ως μια αυτονόητα ηρωική πράξη, αλλά ως μια διαδρομή γεμάτη αντιφάσεις, διλήμματα και οδυνηρές επιλογές.
Η συμβολή των οπτικοακουστικών μέσων
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η παράλληλη προβολή ιστορικών αποσπασμάτων, που λειτουργεί ως ένα είδος οπτικού σχολίου στη σκηνική δράση. Οι εικόνες της Ρωσίας των αρχών του 20ού αιώνα παραπέμπουν στη Ματωμένη Κυριακή του 1905, όταν μια ειρηνική πορεία εργατών προς τα Χειμερινά Ανάκτορα καταπνίγηκε αιματηρά από τον στρατό.
Οι αναφορές στις εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες διαβίωσης των εργατών, στα εξαντλητικά ωράρια που έφταναν τις 14 ώρες, στους χαμηλούς μισθούς και στην αυταρχική εξουσία του Μεγάλου Δούκα δημιουργούν ένα ιστορικό πλαίσιο που εξηγεί την κοινωνική οργή και την ανάγκη εξέγερσης.
Οι προβολές λειτουργούν σχεδόν σαν εικόνες επικαιρότητας. Η ιστορία αλλά συνομιλεί με το σήμερα, υπενθυμίζοντας πως η κοινωνική αδικία, η βία και η διεκδίκηση της ελευθερίας εξακολουθούν να αποτελούν ανοιχτά ζητήματα.
Εξαιρετική είναι η συμβολή των σκηνικών και των φωτισμών. Το σκηνικό τηςΗλένιας Δουλαδίρη δημιουργεί έναν χώρο με έντονη ατμόσφαιρα, που αποτυπώνει την ασφυξία και τον εγκλεισμό των ηρώων, ενώ οι φωτισμοί της Στέλλας Κάλτσου προσδίδουν βάθος και δραματική ένταση στη δράση. Η μουσική του Βάιου Πράπα και τα κοστούμια του Νίκου Χαρλαύτη συμπληρώνουν την αισθητική ταυτότητα της παράστασης.
Η σκηνοθετική προσέγγιση του Κακλέα αναδεικνύει έτσι όχι μόνο την πολιτική διάσταση του έργου, αλλά και την υπαρξιακή αγωνία των ανθρώπων που καλούνται να επιλέξουν ανάμεσα στην προσωπική τους ευτυχία και στην πίστη τους σε ένα ιδανικό.
Ο Αλμπέρ Καμύ και η επανάσταση που δεν πρέπει να προδώσει τον άνθρωπο
Οι «Δίκαιοι» γράφτηκαν το 1949, βασίζονται σε πραγματικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στη Ρωσία το 1905 και πραγματεύονται τη δράση μιας ομάδας σοσιαλιστών επαναστατών που σχεδιάζουν τη δολοφονία του Μεγάλου Δούκα Σεργκέι Αλεξάντροβιτς.
Το έργο, ωστόσο, δεν αποτελεί απλώς μια αναπαράσταση ενός ιστορικού γεγονότος. Ο Καμύ χρησιμοποιεί την ιστορία ως αφετηρία για να θέσει ένα διαχρονικό ηθικό ερώτημα: Μπορεί η βία να δικαιολογηθεί στο όνομα της δικαιοσύνης; Μπορείς να αφαιρέσεις μια ανθρώπινη ζωή και να θεωρείς ότι υπηρετείς έναν ανώτερο σκοπό;
Η σύγκρουση ανάμεσα στον Καλιάγεφ και τον Στεπάν συμπυκνώνει δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την επανάσταση. Ο πρώτος αρνείται να σκοτώσει αθώους, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι θα καθυστερήσει ή θα δυσκολέψει τον αγώνα. Ο δεύτερος θεωρεί ότι η ιστορική αποστολή της επανάστασης υπερισχύει των προσωπικών ηθικών αναστολών.
Η παρουσία παιδιών στην άμαξα του Μεγάλου Δούκα, κατά την πρώτη απόπειρα, γίνεται το καθοριστικό ηθικό όριο. Για τον Καλιάγεφ, ο αγώνας για έναν καλύτερο κόσμο δεν μπορεί να στηρίζεται στη θυσία αθώων ανθρώπων. Η επανάσταση οφείλει να έχει όρια, διαφορετικά κινδυνεύει να μετατραπεί σε μια νέα μορφή καταπίεσης:«Δεν μπορώ να σκοτώσω παιδιά! Ο φόνος παιδιών είναι αντίθετος με την τιμή. Κι αν μια μέρα, όσο ζω εγώ, η επανάσταση χωριστεί από την τιμή, θα της γυρίσω την πλάτη.»
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ουσία της σκέψης του Καμύ: η αντίσταση στην αδικία δεν μπορεί να καταλήγει στην αναπαραγωγή της ίδιας αδικίας. Ο επαναστάτης δεν είναι ένας κοινός δολοφόνος. Αναλαμβάνει το βάρος της πράξης του, ακόμη και την προσωπική θυσία, αλλά δεν μπορεί να απαλλάξει τον εαυτό του από την ηθική ευθύνη επικαλούμενος το μεγαλείο του σκοπού:«Δεν βγήκα στους δρόμους για να πεθάνω. Αγαπώ τη ζωή. Δεν πολεμώ για να σκοτώσω, αλλά για να μην ξανασκοτώσει κανείς.»
Η πολιτική σκέψη του Καμύ
Για να κατανοήσει κανείς βαθύτερα τους «Δίκαιους», χρειάζεται να γνωρίζει και το πολιτικό και φιλοσοφικό υπόβαθρο του συγγραφέα τους. Ο Αλμπέρ Καμύ υπήρξε ένας διανοούμενος με έντονη πολιτική δράση και κοινωνικές ευαισθησίες. Στα νεανικά του χρόνια εντάχθηκε στο Κομμουνιστικό Κόμμα της Αλγερίας, ενώ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συμμετείχε στη γαλλική Αντίσταση και ανέλαβε τη διεύθυνση της αντιστασιακής εφημερίδας Combat.
Ωστόσο, η σχέση του με την Αριστερά και ιδιαίτερα με τον κομμουνισμό υπήρξε σύνθετη. Ο Καμύ δεν αποδέχθηκε ποτέ την ιδέα ότι μια ιδεολογία μπορεί να δικαιολογεί απεριόριστη βία στο όνομα ενός μελλοντικού παραδείσου.
Η ρήξη του με τον κομμουνισμό έγινε εντονότερη με την έκδοση του φιλοσοφικού έργου του «Ο Επαναστατημένος Άνθρωπος» το 1951. Εκεί άσκησε δριμεία κριτική στις επαναστατικές ιδεολογίες που μετατρέπονται σε ολοκληρωτικά συστήματα εξουσίας, με ιδιαίτερη αναφορά στον σταλινισμό και στα σοβιετικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, τα γνωστά Γκουλάγκ.
Η στάση αυτή οδήγησε και στη μεγάλη πνευματική και πολιτική ρήξη του με τονΖαν-Πολ Σαρτρ και τον κύκλο των διανοουμένων που υπερασπίζονταν ή αντιμετώπιζαν με ανοχή τον σοβιετικό κομμουνισμό.
Για τον Καμύ, το να αγωνίζεσαι εναντίον της καταπίεσης και να καταλήγεις να δημιουργείς μια νέα μορφή καταπίεσης αποτελεί θεμελιώδη προδοσία της επανάστασης.
Η σκέψη του συνδέεται άμεσα με τη φιλοσοφία του Παραλόγου, σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος αναζητά νόημα σε έναν κόσμο που δεν του προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Απέναντι σε αυτή την υπαρξιακή συνθήκη, ο Καμύ προτάσσει την ανθρώπινη αλληλεγγύη, την ελευθερία και την αξιοπρέπεια.
Δεν απορρίπτει την εξέγερση. Αντίθετα, αναγνωρίζει ότι η αντίσταση στην αδικία είναι αναγκαία. Εκείνο που απορρίπτει είναι η ανεξέλεγκτη βία και η θυσία της ανθρώπινης ζωής στο όνομα μιας αφηρημένης ιστορικής αναγκαιότητας.
Μια παράσταση που συνομιλεί με το σήμερα
Η επανάσταση του 1905 υπήρξε προάγγελος της Ρωσικής Επανάστασης του 1917 και ανέδειξε τις βαθιές κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις της τσαρικής Ρωσίας.Ο Καμύ επιστρέφει σε εκείνη την ιστορική στιγμή όχι για να εξιδανικεύσει τους επαναστάτες, αλλά για να εξετάσει τι συμβαίνει όταν η πίστη σε ένα ιδανικό συγκρούεται με την ίδια την ανθρώπινη ζωή.
Η παράσταση του Γιάννη Κακλέα αναδεικνύει με σαφήνεια αυτή τη διαχρονική διάσταση. Με τις δυνατές ερμηνείες, τις εύστοχες οπτικές παρεμβάσεις, τους εξαιρετικούς φωτισμούς και τη σκηνογραφική ατμόσφαιρα, μεταφέρει τον θεατή σε έναν κόσμο όπου κανείς δεν μπορεί να παραμείνει ηθικά αμέτοχος.
Φεύγοντας από το Θέατρο Αποθήκη, το ερώτημα που μένει δεν είναι αν δικαιούται κανείς να επαναστατεί απέναντι στην αδικία. Είναι αν μπορεί να παραμείνει δίκαιος όταν επιλέγει να πολεμήσει την αδικία με τη βία.Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη του Καμύ: Δεν υπάρχει δίκαιη επανάσταση όταν, στην προσπάθειά της να σώσει τον άνθρωπο, ξεχνά την αξία της ανθρώπινης ζωής.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου