Ο Πίνακας: Μια παράσταση-πολιτική αλληγορία για τη μνήμη, την εξουσία και την αντίσταση

Το μεγαλείο του θεάτρου είναι ότι αφουγκράζεται την κοινωνία και μετουσιώνει τις ανάγκες και τον παλμό της σε Τέχνη: Η παράσταση "Ο Πινακας" μοιάζει να βγήκε απευθείας από το κύτταρο της κοινωνίας και να μετατρέπει τη θεατρική σκηνή σε πεδίο αναμέτρησης ιδεών. Η συγκεκριμένη παράσταση του Ισπανού συγγραφέα Ernesto Caballero παρουσιάζεται στο Θέατρο Ψυρρή σε σκηνοθεσία Μιχάλη Πανάδη, έχει κεντρικό της άξονα το ερώτημα εάν η Τέχνη αποτελεί κοινό αγαθό ή ένα ακόμη περιουσιακό στοιχείο προς εκμετάλλευση. Ενώ το πλαίσιο της παράστασης θα μπορούσε να περιγραφεί ως η Τέχνη κυοφορεί ιδεολογίες, ενώ ταυτόχρονα τους επιτρέπει να την οικειοποιούνται και να μετατρέπεται σε εργαλείο προπαγάνδα.

της Μαρίας Αλιμπέρτη

Η Τέχνη ως τελευταία γραμμή άμυνας

Η φράση ότι «η τέχνη δεν είναι μόνο ανακούφιση, αλλά μπορεί να σώσει τον κόσμο ακόμη κι αν ο ίδιος δεν θέλει να σωθεί» διαπερνά ολόκληρο το έργο. Πρόκειται για μια βαθιά πολιτική θέση, η οποία έρχεται σε σύγκρουση με την αντίληψη που αντιμετωπίζει τον Πολιτισμό αποκλειστικά ως οικονομικό μέγεθος.

Παρότι η ιστορία εκτυλίσσεται στο πλαίσιο μιας μυθοπλασίας, οι αναφορές στην ελληνική πραγματικότητα είναι εμφανείς. Η υπόθεση θυμίζει έντονα τις δημόσιες αντιδράσεις που προκλήθηκαν το 2018, όταν αποκαλύφθηκε ότι εκατοντάδες αρχαιολογικοί χώροι και μνημεία είχαν συμπεριληφθεί... εκ παραδρομής σε λίστα ακινήτων προς μεταβίβαση στο Υπερταμείο. Έτσι, η θεατρική αφήγηση μοιάζει να "ακροβατεί" ανάμεσα στη σάτιρα και σε μια πραγματικότητα που βρέθηκε επικίνδυνα κοντά στην εφαρμογή της.

Η σύγκρουση ιδεολογιών

Η παράσταση αποφεύγει τις εύκολες απαντήσεις και παρουσιάζει πρόσωπα που λειτουργούν ως φορείς διαφορετικών κοσμοθεωριών. Μοναδικά η Ιωάννα Παππά αποδίδει τη Διευθύντρια του Μουσείου  που εκπροσωπεί την τεχνοκρατική λογική της εποχής. Για εκείνη, η Τέχνη παύει να είναι φορέας μνήμης, ιστορίας και ταυτότητας. Μετατρέπεται σε ένα «asset», σε ένα περιουσιακό στοιχείο που μπορεί να αποτιμηθεί και να αξιοποιηθεί οικονομικά, μια φιλελεύθερη αντίληψη. Είναι η φωνή ενός συστήματος που θεωρεί πως όλα έχουν τιμή και πως κάθε αξία μπορεί να μετατραπεί σε αριθμό.

Απέναντί της βρίσκεται η Μοναχή-Αντιγραφέας, ίσως η πιο σύγχρονη φιγούρα του έργου. Μέσα από την πορεία της, η Γιούλη Τσαγκαράκη ερμηνεύει  ξεχωριστά τη φλόγα της ηρωίδας που υποδαυλίζει τη δύναμη της εικόνας, την κυριαρχία της μετα-αλήθειας και την επιρροή των κοινωνικών δικτύων. Το ερώτημα που τίθεται είναι καίριο: αν οι πολλοί πιστέψουν ότι το αντίγραφο είναι το αυθεντικό, τότε ποια είναι τελικά η αλήθεια; Η ηρωίδα μετατρέπεται σε σύμβολο μιας κοινωνίας που συχνά προτιμά το εντυπωσιακό ψέμα από τη δύσκολη πραγματικότητα.

Η στάση της μου έφρε στο μυαλό τα όσα υποστήριξε προφητικά ο  θεωρητικός που ανέλυσε την έννοια της «αύρας» (aura) και της αυθεντικότητας των έργων τέχνης είναι ο Γερμανός φιλόσοφος και κριτικός πολιτισμού Βάλτερ Μπένγιαμιν (Walter Benjamin).στο εμβληματικό του δοκίμιο «Το έργο τέχνης στην εποχή της τεχνικής αναπαραγωγιμότητάς του» (Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit), το οποίο δημοσιεύτηκε το 1935: Όταν ένα έργο αντιγράφεται μαζικά, χάνει τη μοναδικότητά του, αλλά ταυτόχρονα γίνεται προσιτό στο ευρύ κοινό. Η αποδοχή και η λατρεία του έργου και των καλλιτεχνικών σχολιάζεται ειρωνικά  και όχι τυχαία μέσα  στην παράσταση!

Ο φύλακας της μνήμης

Την πιο συγκινητική διάσταση του έργου εκφράζει ο Άγγελος Ανδριόπουλος ως ο Νυχτερινός Φύλακας. Δεν εκπροσωπεί κάποιο κόμμα ούτε κάποια ιδεολογία. Εκπροσωπεί τον απλό άνθρωπο που αντιλαμβάνεται την πολιτιστική κληρονομιά ως αναπόσπαστο κομμάτι της συλλογικής ταυτότητας.

Για τον φύλακα, ο πίνακας δεν είναι αντικείμενο συναλλαγής. Είναι η μνήμη ενός τόπου και η ψυχή μιας κοινωνίας. Απέναντι στις αγορές, στους θεσμούς και στους μηχανισμούς εξουσίας, αντιπροτείνει μια ανθρώπινη και βαθιά ηθική στάση. Η αντίστασή του μπορεί να μοιάζει καταδικασμένη, αλλά ακριβώς γι' αυτό αποκτά ιδιαίτερη δύναμη.

Τι είναι τελικά το επαναστατικό;

Ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της παράστασης είναι ότι δεν εγκλωβίζεται σε μια απλοϊκή αντιπαράθεση ανάμεσα στο παλιό και το νέο. Το πραγματικά επαναστατικό στοιχείο δεν βρίσκεται ούτε στην παράδοση ούτε στον εκσυγχρονισμό. Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε τον πολιτισμό και τις αξίες μας.

Το έργο θέτει ερωτήματα για τα στερεότυπα, για την πολιτική εκμετάλλευση της τέχνης, για τη σχέση αλήθειας και εξουσίας, αλλά και για το κατά πόσο μια κοινωνία μπορεί να επιβιώσει όταν εκχωρεί σταδιακά τη συλλογική της μνήμη.

Η παράσταση λειτουργεί ως μια καυστική πολιτική αλληγορία για την εποχή της οικονομικής κρίσης, της μετα-αλήθειας και της πολιτιστικής εμπορευματοποίησης. Με χιούμορ, ειρωνεία αλλά και βαθιά ανησυχία, υπενθυμίζει ότι ο Πολιτισμός δεν είναι πολυτέλεια ούτε λογιστικό μέγεθος. Είναι το θεμέλιο της συλλογικής συνείδησης και της δημοκρατικής μνήμης.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο ισχυρό μήνυμά της: όταν όλα αποκτούν τιμή, η Τέχνη εξακολουθεί να μας θυμίζει την αξία των πραγμάτων που δεν μπορούν να πουληθούν.