Η ιστοριογραφία γύρω από το "Η Σύλληψη του Χριστού" του Καραβάτζιο υπήρξε για δεκαετίες ένα πεδίο αβεβαιότητας, αντιφάσεων και θεωριών που προσπαθούσαν να συμφιλιώσουν αρχειακές μαρτυρίες με ένα έργο που δεν ταίριαζε στις καταγεγραμμένες διαστάσεις του. Τα τεκμήρια από τα αρχεία των Ματέι, οι αποκαλύψεις της συντήρησης του 1994 και η συστηματική μελέτη των εκδοχών του πίνακα ανατρέπουν πλέον οριστικά την παγιωμένη αφήγηση: ο πίνακας του Δουβλίνου δεν είναι το μνημειακό πρωτότυπο του 1603, αλλά μια μικρότερη εκδοχή που απέκτησε η οικογένεια Ματέι σε μεταγενέστερο στάδιο.
Η αρχική παραδοχή και η θεωρία της «περικοπής»
Σύμφωνα με τα αρχεία των Ματέι, το πρωτότυπο Η Σύλληψη του Χριστού αγοράστηκε τον Ιανουάριο του 1603 έναντι 125 σκούντι, συνοδευόμενο από μια πολυτελή μαύρη κορνίζα με χρυσά αραβουργήματα. Οι διαστάσεις που καταγράφονται στα παλαιά ευρετήρια είναι περίπου 144 × 218 εκ.
Ωστόσο, ο πίνακας που σήμερα βρίσκεται στο Δουβλίνο έχει διαστάσεις 133 × 169,5 εκ.. Για να εξηγηθεί η ασυμφωνία, η Francesca Cappelletti πρότεινε το 1990 ότι ο πίνακας είχε «δραστικά περικοπεί» και συρρικνωθεί σε μεταγενέστερη εποχή.
Η συντήρηση του 1994: το τέλος μιας θεωρίας
Η συντήρηση του Sergio Benedetti το 1994 αποκάλυψε ότι ο πίνακας του Δουβλίνου διατηρεί ανέπαφα τα αρχικά περιθώρια του καμβά. Δεν έχει κοπεί ούτε κατά ένα χιλιοστό.
Οι ακτινογραφίες έδειξαν επίσης μικρές διορθώσεις (ένα αυτί, μια πόρπη στη ζώνη του στρατιώτη), χωρίς ίχνη δομικής επανασχεδίασης. Αντίθετα, η εκδοχή Ruffo παρουσιάζει σημαντικές υποζωγραφικές διαφοροποιήσεις, όπως δύο ανυψωμένα χέρια πίσω από τη φιγούρα του Καραβάτζιο και διαφορετική απόδοση της φλόγας της λάμπας.
Το μνημειακό πρωτότυπο και η συμμετρία του μπαρόκ
Το 1625, ο Asdrubale Mattei ανέθεσε στον Giovanni Serodine να ζωγραφίσει το Η Συνάντηση των Αποστόλων Πέτρου και Παύλου στον δρόμο προς το μαρτύριο ως εκκρεμές (pendant) του Η Σύλληψη του Χριστού. Το έργο του Serodine έχει διαστάσεις 144 × 220 εκ. Η μπαρόκ συμμετρία δεν επιτρέπει αποκλίσεις: το πρωτότυπο του Καραβάτζιο έπρεπε να έχει αντίστοιχες μνημειακές διαστάσεις. Τα αρχεία του 1616 επιβεβαιώνουν ότι το έργο βρισκόταν σε μαύρη κορνίζα με χρυσά αραβουργήματα, όπως και το έργο του Antiveduto Gramatica που εκκρεμούσε δίπλα του.
Η ανταλλαγή, η κληρονομική διαδρομή και η μικρή εκδοχή
Στο πλαίσιο των περίπλοκων κληρονομικών μεταβιβάσεων των ετών 1624–1626, ο Asdrubale Mattei φαίνεται ότι αντάλλαξε το μνημειακό πρωτότυπο με μια μικρότερη εκδοχή του έργου, πιθανότατα σε συνεννόηση με τον γιο του Paolo.
Το μικρότερο έργο (το σημερινό του Δουβλίνου) τοποθετήθηκε ως υπέρθυρο στην οικία του Paolo Mattei και το 1802 πωλήθηκε στον Lord Nisbet ως έργο του Gerrit van Honthorst για 80 σκούντι — πολύ χαμηλότερη τιμή από τα 500 σκούντι που αποτιμήθηκε ένα αυθεντικό Καραβάτζιο (Άγιος Φραγκίσκος). Η υποβάθμιση της εκδοχής του Δουβλίνου ήταν συνειδητή: οι Ματέι γνώριζαν ότι δεν ήταν το πρωτότυπο δεσμευμένο από τον οικογενειακό θεσμό της ενταλματοποίησης.
Η εκδοχή Ruffo: ο πραγματικός διάδοχος του πρωτοτύπου
Το μνημειακό πρωτότυπο, με διαστάσεις 144 × 218 εκ., παρέμεινε στην οικογένεια Ματέι και πέρασε αργότερα στους Colonna και στη συνέχεια στους Ruffo της Καλαβρίας.Η εκδοχή Ruffo, που σήμερα βρίσκεται σε ιδιωτική συλλογή, είναι η μόνη που διατηρεί την πλήρη σύνθεση όπως την περιγράφει ο Bellori: ο Ιωάννης να τρέχει με τα χέρια ανοιχτά, η σκηνή να αναπτύσσεται σε ευρύχωρο οριζόντιο άξονα.
Η συμβολή της έρευνας και η ανάγκη για συνδυαστική μεθοδολογία
H ανακάλυψη των νέων τεκμηρίων δεν πρέπει να οδηγεί σε «γραφειοκρατική αρχειοθέτηση», αλλά σε έρευνα που συνδυάζει αρχειακές πηγές, τεχνική ανάλυση και ιστορική ερμηνεία.
Μόνο έτσι η μελέτη του Καραβάτζιο μπορεί να απελευθερωθεί από μερικές υποθέσεις και να επιστρέψει στη δραματική αλήθεια του έργου και της ιστορίας του.
πηγη : finestresullarte.info
