υ
Στη Σαμοθράκη υλοποιείται ένα από τα σημαντικότερα έργα προστασίας και ανάδειξης αρχαιολογικού χώρου στην Ελλάδα, με στόχο τη θωράκιση του Ιερού των Μεγάλων Θεών απέναντι στα ακραία καιρικά φαινόμενα και την αναβάθμιση της εμπειρίας των επισκεπτών. Το έργο εντάσσεται στο ΕΣΠΑ 2021–2027 .
Ένα μνημείο παγκόσμιας σημασίας που χρειάζεται προστασία
Το Ιερό των Μεγάλων Θεών, κορυφαίο κέντρο μυστηριακής λατρείας από τον 7ο αιώνα π.Χ., αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της χώρας και τον τόπο όπου ανακαλύφθηκε το 1863 η περίφημη Νίκη της Σαμοθράκης.
Η γεωμορφολογία της περιοχής –ανάμεσα σε δύο ρέματα και στους ορεινούς όγκους του νησιού– προκαλούσε διαχρονικά πλημμυρικά φαινόμενα, τα οποία κορυφώθηκαν το 2017, προκαλώντας εκτεταμένες ζημιές σε αναλημματικούς τοίχους, πεζογέφυρες, διαδρομές και υποδομές υποδοχής επισκεπτών.
Η ιστορία του Ιερού των Μεγάλων Θεών στη Σαμοθράκη
Πρόκειται για ένα εκτεταμένο ναϊκό συγκρότημα περίπου 50 στρεμμάτων, που τελούνταν μυστήρια . Η φήμη της Σαμοθράκης στην αρχαιότητα οφειλόταν ακριβώς σε αυτή τη μυστηριακή λατρεία, η οποία υπόσχονταν στους μυημένους προστασία στη θάλασσα και ηθική βελτίωση, όπως αναφέρει ο Διόδωρος Σικελιώτης.
Το Ιερό βρισκόταν κοντά στην αρχαία πόλη της Σαμοθράκης, στη σημερινή Παλαιόπολη, και προσέλκυε πρεσβείες από πολλές πόλεις‑κράτη κατά τις εορτές. Στα μυστήρια συμμετείχαν ιστορικές προσωπικότητες όπως ο Ηρόδοτος και ο Λύσανδρος, ενώ αναφορές στο Ιερό υπάρχουν στα έργα του Πλάτωνα και του Αριστοφάνη.
Κατά την εποχή του Φιλίππου Β΄ και του Μεγάλου Αλεξάνδρου, το Ιερό αποτέλεσε κεντρικό θρησκευτικό χώρο των Μακεδόνων. Παρέμεινε σημαντικό και στη ρωμαϊκή περίοδο, με τον αυτοκράτορα Αδριανό να το επισκέπτεται. Στην ύστερη αρχαιότητα η σημασία του μειώθηκε, αλλά ο χώρος δεν έπαψε ποτέ να αποτελεί σημείο αναφοράς, καθώς εκεί βρισκόταν αρχικά το εμβληματικό άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης.
Η λατρεία και τα Μυστήρια των Μεγάλων Θεών
Η λατρεία των Μεγάλων Θεών παραμένει μέχρι σήμερα αινιγματική, καθώς οι αρχαίοι απέφευγαν να καταγράφουν ή να προφέρουν τα ονόματα των θεοτήτων. Οι πηγές αναφέρονται σε αυτούς ως Κάβειρους ή Μεγάλους Θεούς, μια ομάδα χθόνιων θεοτήτων που συνδέονταν με τη φύση, τη γονιμότητα και την προστασία των ναυτικών.
Κεντρική μορφή του πάνθεου ήταν η Μεγάλη Μητέρα, γνωστή με το μυστικό όνομα Αξίερος, θεότητα της άγριας φύσης και της γονιμότητας, συγγενής με τη φρυγική Μεγάλη Μητέρα και τη Δήμητρα. Στα νομίσματα της Σαμοθράκης απεικονίζεται καθιστή με ένα λιοντάρι δίπλα της.
Τα Μυστήρια της Σαμοθράκης ήταν από τα πιο σημαντικά του αρχαίου κόσμου, αντίστοιχα με τα Ελευσίνια. Οι συμμετέχοντες ονομάζονταν μύσται κατά την πρώτη μύηση και επόπται στη δεύτερη βαθμίδα. Η τελετουργία περιλάμβανε περιπλάνηση στο σκοτάδι, αναζήτηση της θεάς Αρμονίας και αναπαράσταση του ιερού γάμου της με τον Κάδμο.
Η μυθολογία της Σαμοθράκης συνδέει στενά τις τελετές με τη σωτηρία των ναυαγών, καθώς οι Μεγάλοι Θεοί θεωρούνταν προστάτες των ταξιδιωτών. Η μύηση προσέφερε ασφάλεια στη θάλασσα, κάτι που εξηγεί γιατί το Ιερό προσέλκυε πλήθος επισκεπτών από όλο τον αρχαίο κόσμο.
Η νέα Πράξη: Αντιπλημμυρική θωράκιση και αναβάθμιση υποδομών
Η Πράξη «Αποκατάσταση Υποδομών του Αρχαιολογικού Χώρου του Ιερού των Μεγάλων Θεών» έχει συνολικό προϋπολογισμό 2.504.700 ευρώ και υλοποιείται μέσω δύο υποέργων.
Αντιπλημμυρική προστασία και νέες διαδρομές
Με δικαιούχο τη Διεύθυνση Αναστήλωσης Αρχαίων Μνημείων, το πρώτο υποέργο περιλαμβάνει:γεωτεχνικές και υδραυλικές επεμβάσεις για τη διευθέτηση των ρεμάτων,σταθεροποίηση πρανών και αποκατάσταση αναλημματικών τοίχων, κατασκευή δύο νέων μεταλλικών πεζογεφυρών,διαμόρφωση νέων διαδρομών πρόσβασης και αναβάθμιση του χώρου στάθμευσης και υποδοχής. Οι επεμβάσεις γίνονται με σεβασμό στην αρχαία κοίτη και στη μορφολογία του χώρου, ενώ προβλέπεται και εκτροπή μέρους των ομβρίων από το όρος Σάος για την αποτροπή μελλοντικών πλημμυρών.
Συντήρηση και ανάδειξη
Το δεύτερο υποέργο αφορά:συντήρηση αρχιτεκτονικών μελών, αποκατάσταση διαδρομών και καθαρισμούς,βελτίωση ηλεκτρομηχανολογικών εγκαταστάσεων,νέο φωτισμό,σύγχρονη ψηφιακή σήμανση με QR codes, παραγωγή ενημερωτικού υλικού σε Braille, δράσεις προβολής του μνημείου. Ο αρχαιολογικός χώρος λειτουργεί καθημερινά 08:30–15:30, με εισιτήριο 3 ευρώ, ενώ η Εφορεία Αρχαιοτήτων Έβρου είναι η αρμόδια υπηρεσία για τη διαχείρισή του.
Σημειώνεται ότι έχουν ήδη ολοκληρωθεί οι σωστικές εργασίες από το 2020 και υλοποιείται ένα ευρύτερο πρόγραμμα έργων συνολικού προϋπολογισμού 6,5 εκατ. ευρώ στη Σαμοθράκη, που περιλαμβάνει επεμβάσεις στο Κάστρο, στον Πύργο του Φονιά και στο νέο Αρχαιολογικό Μουσείο.
Ένα έργο που ενισχύει την ταυτότητα του νησιού
Η παρέμβαση στο Ιερό των Μεγάλων Θεών δεν αφορά μόνο την προστασία του μνημείου, αλλά και την ενίσχυση της πολιτιστικής και τουριστικής ταυτότητας της Σαμοθράκης. Με ασφαλείς διαδρομές, σύγχρονη σήμανση, αναβαθμισμένες υποδομές και αντιπλημμυρική θωράκιση, ο αρχαιολογικός χώρος αποκτά τις προϋποθέσεις για βιώσιμη αξιοποίηση και προσέλκυση ποιοτικού τουρισμού.
