Η Ιστορική Μνήμη κατοικεί ακόμη εδώ: Στο σπίτι του Μεταξά

Το ξέρατε εσείς ότι ο Μεταξάς υποδέχθηκε τον Ιταλό πρέσβη Γκράτσι την 28η Οκτωβρίου από την πίσω πόρτα, αυτή που χρησιμοποιούμε λόγω αρθριτικών; Ότι ο υπουργός Τραυλός είχε ενημερωθεί λανθασμένα από τον φρουρό ότι τον ζητά ο Γάλλος πρέσβης;

της Μαρίας Αλιμπέρτη

Τα dessous της 28ης Οκτωβρίου

Τα άγνωστα παρασκήνια της Ιστορίας τα έμαθα επισκεπτόμενη την κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά, που άνοιξε σήμερα η απόγονός του Ιωάννα Φωκά για το κοινό με,σπίτι αφορμή την εθνική επέτειο. Εκείνη την ημέρα, ο Μεταξάς απάντησε στον Εμμανουέλ Γκράτσι «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο» στα γαλλικά, και ο ελληνικός λαός βροντοφώναξε ένα μεγάλο «Όχι» στον κατακτητή.

Το σπίτι με το κόκκινο χρώμα και η επιστολή του πολέμου

Στο όμορφο κτίριο με το έντονο κόκκινο χρώμα,στο οποίο διαδραματίστηκε ένα σημαντικό κεφάλαιο της νεότερης ιστορίας, άκουσα την αφήγηση για το  επεισόδιο της επίδοσης της ιταλικής επιστολής, με την οποία ζητούσαν να προχωρήσουν τα στρατεύματά τους από τα ελληνικά εδάφη — και τα παραλείπουν.

Με βάση το βιβλίο του Ιταλού πρεσβευτή Γκράτσι «Η αρχή του τέλους», ο Μεταξάς κατά την ανάγνωση της επιστολής δάκρυσε, ενώ ακολούθησε συζήτηση και άρνηση αποδοχής του αιτήματος,πουέχει μείνει στην συλλογική μνήμη ως το μεγάλο ΟΧΙ.

Το υπουργικό συμβούλιο και το διάγγελμα της επιστράτευσης

Με τη βοήθεια οπτικών ντοκουμέντων από στο σάιτ που έχει δημιουργηθεί για τη ζωή και το έργο του Ιωάννη Μεταξά, ο κ. Γιάννης Παπαδήμος εξήγησε ότι ακολούθησε υπουργικό συμβούλιο τα ξημερώματα, στο οποίο υπεγράφη το διάγγελμα του πολέμου και της επιστράτευσης. Πρώτος υπέγραψε ο Μεταξάς και έδωσε την ευκαιρία στους υπουργούς του εάν θέλουνναυπογράψουν.

Στο ιστολόγιο ioannismetaxas.gr, ο επισκέπτης μπορεί να βρει πλούτο πληροφοριών, βασισμένων στην τετράτομη έκδοση για τον Ιωάννη Μεταξά, η οποία στηρίχθηκε στα ημερολόγιά του. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα ημερολόγιά του είχαν βρεθεί από την κόρη του, η οποία τα είχε θάψει κατά την Κατοχή για να μην τα καταστρέψουν οι κατακτητές.

Η ΕΟΝ μέσα από προσωπικές αφηγήσεις

Ο κ. Παπαδήμος μοιράστηκε πολλές ιστορίες για την ΕΟΝ, που ιδρύθηκε το 1938 — ιστορίες που είχε ακούσει από τη μητέρα του, η οποία ήταν μέλος. Οργανώθηκε μαζί με άλλα μέλη, προσέφεραν βοήθεια και συμμετείχαν στην αντίσταση, μεταφέροντας πολλές φορές μηνύματα στον κόρφο της, που σε κάποιες περιπτώσεις χρειάστηκε να τα καταπιεί.

Μετά τον τορπιλισμό της Έλλης,η ελληνική κυβέρνηση απέκρυψε την ταυτότητα του δράστη,αλλά υπήρχε χρόνος για προετοιμασια, όπως μας περιέγραψε ο κ.Παπαδήμος. Είχε σταλεί φακελάκι  που έγραφε  στα μέλη της ΕΟΝ με την παρότρυνση «Δεν θα ανοιχτεί εάν δεν ακούσετε πρώτα το σήμα της έναρξης του πολέμου», με οδηγίες που θα ακολουθούνταν ώστε να μην υπάρξουν κενάκαιλειτουργούσαν ως εφεδρεία. Υπήρχαν βίντεο με καράβια από το μέτωπο, σκηνές παροχής πρώτων βοηθειών σε τραυματίες,καθώς κοπέλες που βοηθούσαν στα νοσοκομεία.

Ιδιαίτερα με συγκίνησε η αφήγηση ήταν του για την συμμετοχή του  Αιγυπτιώτη πατέρα του που παρουσιάστηκε εθελοντικά ωςΈλληνας της Διασποτάς και υπηρέτησε στο Υπουργέιο Τύπου της εξόριστης κυβέρνησης στην Αλεξάνδρεια και στη συνέχεια συμμετείχε στο μέτωπο με την κάλυψη μαχών ως πολεμικός φωτογράφος.

Ντοκουμέντα στην αυλή της Ιστορίας

Η επίσκεψη ήταν εποικοδομητική για τους λάτρεις της Ιστορίας, καθώς στην αυλή υπήρχαν πλαστικοποιημένα πολύτιμα ντοκουμέντα, εφημερίδες και βιβλία, από τα οποία μπορούσαν να ενημερωθούν οι επισκέπτες για το ιστορικό γεγονός του «Όχι».

Εργαστήριο Ιστορίας για τη δικτατορία του Μεταξά

«Φως» σε μια ιδιαίτερη περίοδο που διαμορφώθηκε από μια αμφιλεγόμενη προσωπικότητα αυτή του Ιωάννη Μεταξά επιχείρησε να ρίξει το εργαστήριο Ιστορίας με θέμα «Η δικτατορία του Μεταξά, ο πόλεμος του '40 και η κατάρρευσή της»

που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του  2^ου Φεστιβάλ Spoudase στη Τεχνόπολη στο Γκάζι.

Σχετικά με το θέμα «Ιδεολογικές αντιφάσεις και πολιτική πραγματικότητα: Η δικτατορία του Μεταξά και ο πόλεμος του ΄40» τοποθετήθηκε o Ομ.Καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Προκόπης Παπαστράτης, ενώ το θέμα «Η αποκαθήλωση ενός δικτατορικού καθεστώτος» ανέπτυξε ο Καθηγητής Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Γιώργος Μαργαρίτης. Τη συζήτηση συντόνισε η Δρ Ιστορίας Βασιλική Λάζου.

Το πλαίσιο εγκαθίδρυσης του καθεστώτος συνδιαμορφώθηκε από παράγοντες, όπως η επιβεβλημένη έγκριση οποιασδήποτε πολιτικής εξέλιξη από το παλάτι και δη του Γεωργίου B', ενώ οι αστοί αδυνατούσαν να βρουν λύση για την ανάδειξη νέας κυβέρνησης, όπως συνέβη στην περίπτωση του καθεστώτος του Παγκάλου το 1925. Τον ρόλο των ξένων δυνάμεων σκιαγράφησε ο κ.Παπαστράτη επισημαίνοντας τα δικά τους κίνητρα για ένα περιβάλλον σταθερότητας και δη της Αγγλίας μέσω του Γεωργίου Β'. Μάλιστα στο τελευταίο απέδωσε το γεγονός ότι επέτρεψε να αναδυθεί μια δικτατορία χωρίς ούτε την υποστήριξη του στρατού, παρά μόνο των τότε σωμάτων ασφαλείας και της ΕΟΝ.

Σαφώς η μεταξική νεολαία, ΕΟΝ δεν ήταν μια ισχυρή δύναμη στην οποία θα μπορούσε να στηριχθεί η εξουσία αφού χαρακτηριστικά  χάνεται μετά την κήρυξη του πολέμου, ακόμη και τις αρχικές της πρωτοβουλίες αναλαμβάνει το παλάτι όπως τη συγκέντρωση ρούχων, τη φανέλα του στρατιώτη κ.ά..

Όπως σημείωσε ο καθηγητής, η πορεία του Μεταξά στις εκλογές 1935-36 είχε αποδείξει δεν είχε το έρεισμα του λαού σε μια είδη εύθραυστη και ιδιάζουσα δημοκρατία χωρίς σεβασμό στο λαϊκό κόμμα και με στοχοποίηση σε ότι αντιβαίνει στα συμφέροντα των ανώτερων τάξεων. Περί του μεταξικού φιλολαϊκού καθεστώτος, επισημάνθηκε ότι υπήρχε επίγνωση του ότι όταν το καθεστώς  υποχρεούται να μοιράσει όπλα  στον λαό εναντίον του εχθρού ενίοτε υφίσταται κίνδυνος να τα στρέψει και κατά της εξουσίας.

Για την ανάρρηση στην εξουσία του Μεταξά, ο κ.Μαργαρίτης σημείωσε ότι η δικτατορία

επεβλήθη με πρόσχημα τον κίνδυνο του κουμμουνισμο  καθώς και για να αποφευχθεί στον ελλαδικό χώρο ο εμφύλιος της Ισπανίας. Ανάλογα καθεστώτα είχαν σχηματιστεί στον ευρωπαϊκό σκηνικό, αφού οι άρχουσες τάξεις φοβόνταν για το μέλλον και την οικονομική κρίση. Ο πιθηκισμός ξένων μοντέλων εκδηλώθηκε στην Ελλάδα  με την ιδεολογία περί Γ’ Ελληνικού Πολιτισμού που αντιγράφει το Γ’Ράιχ και προσδοκά μια χιλιετή ακμή του ελληνικού πολιτισμού.

Σε ότι αφορά το παιχνίδι των ξένων δυνάμεων, ο κ.Παπαστράτης, διασαφηνίζοντας ότι ο Μεταξάς έχει πάψει να είναι Γερμανόφιλος, τόνισε ότι είχε προσεταιριστεί την πλευρά των Άγγλων, ενώ ήδη ως υπουργός Μεταφορών είχε περάσει στην Βουλή δυο λεόντειες συμβάσεις  υπέρ των Βρετανικών συμφερόντων. Μάλιστα είχε ζητήσει δυο φορές την σύναψη συμφωνίας με τους Άγγλους. Όσο για το περίφημο «Όχι» στους Ιταλούς, ο καθηγητής ανέφερε χαρακτηριστικά «Η άρνηση του Μεταξά στην παράδοση της Ελλάδος δεν τον κάνει λιγότερο δικτάτορα.»

Τα γεωστρατηγικά συμφέροντα ήταν ακόμη αυτά που καθόρισαν την αποχώρηση των κυβερνήσεων στην εξορία επί κατοχής (είχαν όλες την ίδια εικόνα, έναν μονάρχη παρέα με κάποιους πολιτικούς). Μάλιστα εξυπηρετούνταν το βρετανικό σχέδιο, θέτοντας  υπό έλεγχο τις μελλοντικές κυβερνήσεις,  αλλά δεν είχε προβλεφθεί από τι θα εξαρτηθεί η αντίσταση στις κατεχόμενες χώρες, δηλαδή ο παράγοντας του λαού. Τα εγχώρια πολιτικά συμφέροντα υποδαύλιζαν ακόμη  και την αντίσταση, σύμφωνα με τον καθηγητή που ανέφερε ότι πριν την συγκρότηση του ΕΑΜ, ο Γονατάς (αρχές Σεπτεμβρίου 1941) είχε προειδοποιήσει «ότι κάθε ιδέα για ένοπλη εξέγερση είναι τρέλα» και θα καταπνίξει κάθε εγχείρημα. Δυο χρόνια μετά  ιδρύονται τα τάγματα Ασφαλείας. «Δεν ήθελαν καμία ιδέα αντίστασης», τόνισε.

Σημειώνεται ότι ο κ. Μαργαρίτης υπογράμμισε στα λεγόμενά του ότι η διακήρυξη του ΟΗΕ-Χάρτα του Ατλαντικού, άλλαξε τις ισορροπίες και ανάγκασε σε άλλες αποφάσεις το Παλάτι. Ωστόσο, το θεμελιακό κείμενο στο οποίο βασίστηκε ο μεταπολεμικός κόσμος υπογράφθηκε από εξόριστες κυβερνήσεις οι οποίες νομικά δεν είχαν δικαίωμα να υπογράψουν.