 |
| Ο Basil Thüring, συνδιευθυντής του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας της Βασιλείας, μαζί με τον Francisco González Álvarez, πρόεδρο του Fundación Pueblo Kawésqar, και τον πρόεδρο της περιφέρειας Conradin Cramer (από αριστερά προς δεξιά). |
Η επιστροφή των λειψάνων τριών μελών της ιθαγενικής κοινότητας Kawésqar από το Καντόνι Βασιλείας στη Χιλή σηματοδοτεί μια ιστορική στιγμή για την Ελβετία, η οποία καλείται πλέον να αντιμετωπίσει το αποικιακό της παρελθόν. Για την κοινότητα Kawésqar, η πράξη αυτή αποτελεί βήμα αξιοπρέπειας και θεραπείας· για την Ελβετία, είναι μόνο η αρχή, καθώς τα μουσεία της διατηρούν τουλάχιστον 4.000 ανθρώπινα λείψανα αποικιακής προέλευσης.
Μια συγγνώμη που άργησε έναν αιώνα
«Σήμερα θέλουμε να σας ζητήσουμε συγγνώμη», δήλωσε ο Basil Thürig, συνδιευθυντής του Φυσιογραφικού Μουσείου Βασιλείας, κατά την τελετή επιστροφής των λειψάνων. Τα λείψανα είχαν χρησιμοποιηθεί για ρατσιστικές “έρευνες φυλών”, μετατρέποντας ανθρώπους σε αντικείμενα επιστημονικής μελέτης και νομιμοποιώντας αποικιακή βία. Ο Francisco González, επικεφαλής του Fundación Pueblo Kawésqar, τόνισε ότι η συγγνώμη αφορά ένα παρελθόν «για το οποίο κανείς από τους παρόντες δεν φέρει άμεση ευθύνη», αλλά που συνδέει τις δύο πλευρές μέσα από μια κοινή ιστορία.
Η ανακάλυψη που ξεκίνησε τη διαδικασία
Η υπόθεση ξεκίνησε όταν μια φοιτήτρια εντόπισε τα λείψανα στις συλλογές του μουσείου και ενημέρωσε το χιλιανό ίδρυμα. Η έρευνα αποκάλυψε ένα κρανίο άνδρα από τη Γη του Πυρός, δύο πλήρεις σκελετούς (άνδρα 35–40 ετών και γυναίκας περίπου 18 ετών), τα λείψανα είχαν αφαιρεθεί από τάφο στο νησί Santa Inés μεταξύ 1909–1914! Οι συλλέκτες Arnold Masarey και Ludwig Paravicini τα απέκτησαν και τα έστειλαν στον ανθρωπολόγο Fritz Sarasin. Σε επιστολή του 1914, ο Paravicini περιγράφει ότι ένας Γερμανός «έβρασε κομμάτι‑κομμάτι» τα σώματα για να τα καθαρίσει πριν τα πουλήσει.
Ένα ευρύτερο πρόβλημα: 4.000 λείψανα σε ελβετικά μουσεία
Παρά την επιστροφή των λειψάνων των Kawésqar και των 42 Vedda στη Σρι Λάνκα το 2024, η Ελβετία εξακολουθεί να διαθέτει χιλιάδες λείψανα ασαφούς προέλευσης.
Έκθεση του Πανεπιστημίου Λωζάννης (2025) καταγράφει:
- πάνω από 4.000 ανθρώπινα λείψανα
- κυρίως σε συλλογές Βασιλείας και Ζυρίχης
- προέλευση από σχεδόν κάθε περιοχή του κόσμου
Η έρευνα δείχνει ότι, αν και η Ελβετία δεν είχε αποικίες, συμμετείχε ενεργά στα διεθνή αποικιακά δίκτυα μέσω επιστημόνων, εμπόρων και συλλεκτών.
Νομικό πλαίσιο και νέες πρωτοβουλίες
Το Καντόνι Βασιλείας είναι το πρώτο στην Ελβετία που θεσπίζει νομική υποχρέωση για έρευνα προέλευσης στις κρατικές συλλογές. Η κυβέρνηση ζητά νέα χρηματοδότηση ύψους 4 εκατ. ελβετικών φράγκων για την περίοδο 2027–2030, ώστε να συνεχιστεί η έρευνα.Το Φυσιογραφικό Μουσείο Βασιλείας έχει ήδη δημοσιεύσει διαδικτυακά τον κατάλογο των λειψάνων αποικιακής προέλευσης, που περιλαμβάνει περισσότερα από 1.500 άτομα.
Η επιστροφή ως πράξη συμφιλίωσης
Για τον González, η επιστροφή δεν είναι το τέλος μιας τραγωδίας αλλά «η αρχή μιας ιστορικής συμφιλίωσης». Η Ελβετία καλείται να αναγνωρίσει τον ρόλο της στα αποικιακά δίκτυα, παρά την απουσία επίσημων αποικιών. Η επιστροφή των τριών προγόνων στην Παταγονία αποτελεί συμβολική αλλά ουσιαστική πράξη αυτοκριτικής. Τα λείψανα ταξιδεύουν πλέον προς τη Χιλή, όπου θα πραγματοποιηθεί τελετή στην Punta Arenas τον Οκτώβριο.
Ένα σκοτεινό κεφάλαιο: οι “ανθρώπινοι ζωολογικοί κήποι”
Το 2010 είχαν επιστραφεί στη Χιλή τα λείψανα πέντε Kawésqar που είχαν απαχθεί το 1881 από Γερμανό επιχειρηματία και εκτεθεί σε «ανθρώπινες εκθέσεις» σε ευρωπαϊκές πόλεις — μια από τις πιο οδυνηρές πτυχές της αποικιακής ιστορίας.
Η θέση της Ελβετίας στην ευρωπαϊκή συζήτηση
Η Ελβετία δεν ανήκει στις πρωτοπόρες χώρες της Ευρώπης σε θέματα επιστροφής αποικιακών συλλογών. Γερμανία, Ολλανδία και Βέλγιο έχουν ήδη αναπτύξει εκτεταμένα προγράμματα επαναπατρισμού, ενώ η Αυστρία εργάζεται σε νέο νομικό πλαίσιο.
Το ερώτημα παραμένει:
Πώς πρέπει να διαχειριστούν τα ευρωπαϊκά μουσεία συλλογές που δημιουργήθηκαν μέσα σε αποικιακές δομές εξουσίας;
https://www.swissinfo.ch/
