Πώς η Ελλάδα «κατέκτησε» του Ρωμαίους και διαμόρφωσε την ευρωπαϊκή πολιτισμική ταυτότητα;
Στην καρδιά της ευρωπαϊκής ιστορίας υπάρχει ένας δεσμός που δεν έπαψε ποτέ να ανανεώνεται: η βαθιά συγγένεια ανάμεσα στην ελληνική και την ιταλική πολιτισμική παράδοση. «Graecia capta ferum victorem cepit», γράφει ο Οράτιος, συνοψίζοντας με μια φράση το παράδοξο της ιστορίας: η Ελλάδα, αν και κατακτημένη, κατέκτησε τον κατακτητή της.
Η νέα έκθεση Έμπνευση. Αρχαία Ελληνική Τέχνη στην Ιταλία στο Μουσείο Ακρόπολης αναδεικνύει ακριβώς αυτή τη διαδρομή – πώς η ελληνική τέχνη, αισθητική και κοσμοθεωρία μπολιάστηκαν στον ιταλικό κόσμο, μετασχηματίστηκαν και τελικά συνέβαλαν στη διαμόρφωση της κοινής ευρωπαϊκής πολιτισμικής γραμματικής.
Η συνειδητοποίηση ενός δεσμού που διαρκεί αιώνες
Η έκθεση φωτίζει την ιστορική σχέση Ελλήνων, Ετρούσκων, Λατίνων και των λαών της Σικελίας και της Κάτω Ιταλίας, σε έναν κόσμο που επήλθε κοσμογονία με τον αποικισμό, τα εμπορικά δίκτυα και τις ανταλλαγές υλικών, τεχνογνωσίας και ιδεών δημιούργησαν ένα κοινό πολιτισμικό πεδίο. Η ελληνική μυθολογία, η γραφή, η αισθητική αντίληψη και η απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος ταξίδεψαν μέσα από αγγεία, επιγραφές, γλυπτά και τεχνουργήματα, διαμορφώνοντας την ιταλική καλλιτεχνική σκέψη από τον 8ο αιώνα π.Χ. έως τον 20ό αιώνα.
Η αφήγηση της έκθεσης αναδεικνύει πώς η ελληνική κοσμοθεωρία –η ιδέα του ανθρώπου ως μέτρο, η αρμονία, η αναζήτηση του κάλλους– ενσωματώθηκε στα ιταλικά εργαστήρια, από την Ετρουρία έως τη Ρώμη και από εκεί στις αριστοκρατικές συλλογές της Αναγέννησης και του Νεοκλασικισμού. Η κοινή πολιτισμική ταυτότητα που προέκυψε δεν είναι απλώς ιστορικό γεγονός, είναι η βάση της ευρωπαϊκής αντίληψης για την τέχνη, την παιδεία και τον ανθρωπισμό.
Η έκθεση – μια διαδρομή επτά ενοτήτων
Περιδιβαίνοντας την έκθεση θαύμασα 38 αριστουργήματα, κεραμικά, χάλκινα και μαρμάρινα, έργα που σπάνια εξάγονται από τα ιταλικά μουσεία, συνθέτουν μια αφήγηση σε επτά ενότητες! Κατννόησα πως οι Έλληνες έμποροι αλληλεπίδρασαν με Ετρούσκους αριστοκράτες, τις πρώτες ανταλλαγές υλικών και ιδεών. Πως μεταφέρθηκε η ελληνική τεχνογνωσία στην Κάτω Ιταλία, το ταξίδι των αντικειμένων, η διακίνηση μύθων και αισθητικής.
Παρατηρώντας τα έργα στη συνέχει α συνειδησοποιήσα πόσο η ελληνική τέχνη λειτούργησε ως πρότυπο για τη ρωμαϊκή ελίτ. Μέσα από τα έργα διαπιστώνεις την υιοθέτηση ελληνικών συνηθειών, από το συμπόσιο έως τη φιλοσοφία, αλλά και πως η Αναγέννηση και ο Νεοκλασικισμός ως αναβίωση του ελληνικού κάλλους. Η έκθεση λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα σε δύο χώρες που μοιράζονται κοινή οπτική γλώσσα, κοινή πολιτισμική ταυτότητα και μια ιστορία αμοιβαίας έμπνευσης.
Ενδιαφέροντα εκθέματα από τα Ιταλικά Μουσεία:
Το Κύπελλο του Νέστορα – Η επιγραφή που ταξίδεψε
Σκύφος με επιγραφή σε ευβοϊκό αλφάβητο, πιθανότατα χαραγμένη στην Ιταλία. Το επίγραμμα ανακαλεί με ειρωνικό τόνο το ομηρικό κύπελλο του Νέστορα:
«Του Νέστορα είμαι η κούπα, καλόπιοτη· κι όποιος πιει από την κούπα τούτη, αμέσως θα τον κυριεύσει ο πόθος της καλλιστέφανης Αφροδίτης.»
Ο Κρατήρας του Ευφρονίου – Η σορός του Σαρπηδόνα
Αριστουργηματικό αγγείο από τάφο αριστοκράτη στο Cerveteri. Στην κύρια όψη, ο Ύπνος και ο Θάνατος μεταφέρουν τη σορό του Σαρπηδόνα υπό το βλέμμα του Ερμή· στην άλλη πλευρά, νεαροί Αθηναίοι ετοιμάζονται για μάχη. Ένα από τα σημαντικότερα έργα της αττικής ερυθρόμορφης κεραμικής.
Η Κόρη του Vulci – Ακρόλιθος με αττική κομψότητα
Κεφαλή νεαρής γυναίκας, εξαιρετικής φυσιοκρατικής απόδοσης, πιθανότατα από αττικό εργαστήριο των αρχών του 5ου αιώνα π.Χ. Η εύρεσή της σε ιερό χώρο υποδηλώνει αναθηματικό χαρακτήρα.
Ο Απόλλων Λαμπαδηφόρος – Από γλυπτό σε λυχνοστάτη
Άγαλμα νεαρού άνδρα, κατασκευασμένο κατά τα ελληνικά πρότυπα του 6ου–5ου αιώνα π.Χ. Βρέθηκε σε αίθουσα συμποσίων και μετατράπηκε σε λυχνοστάτη με την προσθήκη ανθοφόρων ράβδων. Ένα παράδειγμα της ρωμαϊκής πρακτικής να προσδίδει χρηστικότητα σε ελληνικά έργα.
Ο Αμφορέας του Εξηκία – Θεότητες και ήρωες σε πομπή
Έργο του μεγάλου Εξηκία, από την ετρουσκική νεκρόπολη του Orvieto. Στη μία όψη, άρμα ανάμεσα σε θεότητες με την Αθηνά και τον Ηρακλή· στην άλλη, πομπική διάταξη με άρμα και συνοδεία.
Από την έκθεση μου έλειψε η παρουσία εικαστικών έργων από την Αναγέννηση, καθώς ένιωσα ότι υπάρχει ένα άλμα! Η αφήγηση επιλέγει να αφήσει πίσω αυτούς τους σταθμούς και να μεταβεί απευθείας στον Νεοκλασικισμό. Πιθανότητα η αφηγηματική προσέγγιση επικεντρώνει στο γεγονός ότι η ελληνική τέχνη δεν λειτουργεί απλώς ως ιστορικό υπόβαθρο της Αναγέννησης, αλλά ως ζωντανή πηγή έμπνευσης.Σίγουρα ο θαυμασμός της Ελληνικής Τέχνης αναβιώνει δυναμικά τον 18ο και 19ο αιώνα, κορυφώνεται με δημιουργούς όπως ο Canova και, αργότερα, μετασχηματίζεται σε σύγχρονη οπτική γλώσσα μέσα από τα έργα του de Chirico και του Savinio. Με αυτόν τον τρόπο, η έκθεση φωτίζει όχι μόνο την κλασική επιρροή αλλά και την ανανεωμένη, μοντέρνα πρόσληψη της ελληνικής κληρονομιάς στην Ιταλία, δείχνοντας πώς η αρχαιότητα συνεχίζει να γεννά νέες μορφές και νέες αναγνώσεις.
