ICOMOS Ελλάδος: Σοβαρές ενστάσεις για τα συνεχιζόμενα έργα στην Ακρόπολη και στην Αρχαία Αγορά

Λίγες ημέρες πριν τον εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας Μνημείων, το Ελληνικό Τμήμα του ICOMOS εκφράζει εκ νέου την έντονη ανησυχία του για τις παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας που συνεχίζονται στην Ακρόπολη και στην Αρχαία Αγορά. Πέντε χρόνια μετά την επίσκεψη της Συμβουλευτικής Αποστολής UNESCO–ICOMOS στον Ιερό Βράχο, το Υπουργείο Πολιτισμού εξακολουθεί να υλοποιεί έργα από οπλισμένο σκυρόδεμα στον ιερό βράχο και τον περίγυρό του, παρά τις σαφείς διεθνείς συστάσεις.

Οι συστάσεις της UNESCO και η μη συμμόρφωση

Η Συμβουλευτική Αποστολή του 2022 είχε σταλεί ως απάντηση στη διεθνή κατακραυγή που προκλήθηκε το 2020, όταν ο φυσικός βράχος της Ακρόπολης καλύφθηκε εκτενώς με μπετόν και ανακοινώθηκαν νέες κατασκευές, ταράτσες και η «ανακατασκευή» της ρωμαϊκής κλίμακας στη δυτική πρόσβαση. Η έκθεση της Αποστολής ζήτησε από το Υπουργείο Πολιτισμού να συμμορφωθεί με τις κατευθυντήριες οδηγίες UNESCO/ICCROM/ICOMOS/ITCN και τη Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Οι συστάσεις ήταν σαφείς: εκπόνηση Μελέτης Εκτίμησης Επιπτώσεων πριν από κάθε επέμβαση, αποστολή του φακέλου στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς για αξιολόγηση και κατάρτιση Σχεδίου Διαχείρισης και Σχεδίου Τουρισμού για την Ακρόπολη. Ωστόσο, σύμφωνα με το ICOMOS, καμία από αυτές τις διαδικασίες δεν έχει εφαρμοστεί.

Παρεμβάσεις στην Ακρόπολη και πιθανή εγκατάσταση νέου ανελκυστήρα

Τα τελευταία δύο χρόνια, η απροσπέλαστη ζώνη στη νοτιοανατολική γωνία του αρχαιολογικού χώρου έχει επεκταθεί λόγω έργων που αφορούν τη μετατροπή του παλαιού μουσείου, την ανακαίνιση χώρων υγιεινής και τη στερέωση τειχών. Το ICOMOS θεωρεί πιθανό ότι οι επεμβάσεις αποσκοπούν στην εγκατάσταση δεύτερου ανελκυστήρα, ενώ παραμένει αναπάντητο γιατί δεν επισκευάζεται ο ήδη υπάρχων, ο οποίος συχνά δεν λειτουργεί.

Ωδείο Ηρώδου Αττικού: Τριετές κλείσιμο και ερωτήματα διαφάνειας

Το Ωδείο Ηρώδου Αττικού θα παραμείνει κλειστό για περισσότερα από τρία χρόνια, προκειμένου να πραγματοποιηθούν εκτεταμένες εργασίες ανακατασκευής και αναβάθμισης. Το ICOMOS επισημαίνει ότι η ανάθεση των μελετών και των έργων γίνεται με διαδικασίες που δεν διασφαλίζουν διαφάνεια ούτε συμμόρφωση με το εθνικό και διεθνές κανονιστικό πλαίσιο.

Εκτεταμένες επεμβάσεις στην Αρχαία Αγορά και τον Κεραμεικό

Στην Αρχαία Αγορά, νέες κατασκευές, χρήση βαρέων μηχανημάτων και εκτεταμένη εφαρμογή οπλισμένου σκυροδέματος έχουν μεταβάλει το τοπίο, ενώ τμήματα αρχαίων θεμελίων καλύπτονται με μπετόν. Στον Κεραμεικό, ο χώρος παραμένει περιφραγμένος, με νέες ογκώδεις κατασκευές να εγείρουν ανησυχίες για τις μεθόδους και τα υλικά που χρησιμοποιούνται.

Παράλληλα, έχουν ανακοινωθεί έργα ανάδειξης του «διατειχίσματος» στους Δυτικούς Λόφους, χωρίς να έχουν κατατεθεί οι απαιτούμενοι φάκελοι στην UNESCO.

Παραβίαση διεθνών συμβάσεων και κίνδυνος για την αυθεντικότητα των μνημείων

Το ICOMOS υποστηρίζει ότι οι παρεμβάσεις παραβιάζουν διεθνείς συμβάσεις, όπως ο Χάρτης της Βενετίας (1964) και ο Χάρτης του ICOMOS (2003), και βλάπτουν την αυθεντικότητα και ακεραιότητα των μνημείων. Επισημαίνει επίσης ότι δεν έχουν υποβληθεί Σχέδια Διαχείρισης και Τουρισμού ούτε Μελέτες Εκτίμησης Επιπτώσεων, όπως απαιτεί η UNESCO.

Τα αιτήματα του Ελληνικού ICOMOS

Το ICOMOS ζητά:

• άμεση παύση όλων των εργασιών στην Ακρόπολη και τον περίγυρό της,
• εκπόνηση και υποβολή Σχεδίου Διαχείρισης και Σχεδίου Τουρισμού,
• πλήρη Μελέτη Εκτίμησης Επιπτώσεων για όλα τα έργα.

Η αποκατάσταση του Ναού του Διός Λεψύνου στην Ευρωμό εισέρχεται στην τελική της φάση

 

Σε μια ήσυχη πλαγιά κοντά στη Μίλα, στη νοτιοδυτική Τουρκία, ένας από τους καλύτερα σωζόμενους ναούς της Ανατολίας βρίσκεται σε διαδικασία μεταμόρφωσης που θα αναδιαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο βιώνεται η αρχαία πόλη της Ευρωμού. Οι εργασίες αποκατάστασης στον Ναό του Διός Λεψύνου, προχωρούν προς ολοκλήρωση, με το έργο να αναμένεται να ολοκληρωθεί το 2026. H Ευρωμός ήταν αρχαιοελληνική πόλη της Καρίας, με ρίζες που φτάνουν τουλάχιστον στον 6ο αιώνα π.Χ. και η ιστορία της συνδέεται με την πολιτική και πολιτιστική ελληνοποίηση της περιοχής από τον Μαύσσωλο.

Η ιστορία ίδρυσης και εξέλιξης της Ευρωμού

Η Ευρωμός (Εὔρωμος ή Εὐρωπός) ήταν μία από τις σημαντικές πόλεις της αρχαίας Καρίας, στην νοτιοδυτική Μικρά Ασία, κοντά στη σημερινή Μίλα της Τουρκίας. Οι αρχαίες πηγές και οι επιγραφές δείχνουν ότι η πόλη υπήρχε ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ., με τα πρώτα της ονόματα να είναι Κύραμος (Kyramos) ή Ύραμος (Hyromos).Κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., η πόλη αναφέρεται ως μέλος της Αθηναϊκής Συμμαχίας (Συμμαχία της Δήλου), γεγονός που αποδεικνύει την ένταξή της στο ελληνικό πολιτικό και πολιτιστικό πλαίσιο.

Η ονομασία Ευρωμός, που σημαίνει «όμορφος και ισχυρός» στα ελληνικά, φαίνεται να καθιερώθηκε τον 4ο αιώνα π.Χ., επί της ηγεμονίας του Μαύσσωλου, σατράπη της Καρίας. Ο Μαύσσωλος, γνωστός για το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, εφάρμοσε μια συστηματική πολιτική ελληνοποίησης της περιοχής, δίνοντας ελληνικά ονόματα σε πόλεις και ενισχύοντας την ελληνική πολιτιστική ταυτότητα.Η παράδοση αναφέρει επίσης ότι η πόλη ιδρύθηκε από έναν Ευρωμό, γιο του Ίδριδος, Καρίου, γεγονός που συνδέει την τοπική μυθολογία με την ονομασία της πόλης.

   

Ο ναός

Αναδυόμενος εντός των ορίων της Ευρωμού, μιας πόλης που ιδρύθηκε τον 2ο αιώνα π.Χ. στην καρδιά της αρχαίας Καρίας, ο ναός υπήρξε για αιώνες το εμβληματικό μνημείο του χώρου. Σήμερα, η αποκατάστασή του πραγματοποιείται στο πλαίσιο της εθνικής πρωτοβουλίας «Κληρονομιά για το Μέλλον» (Geleceğe Miras), η οποία στοχεύει στη σταθεροποίηση και επανένταξη σημαντικών αρχαιολογικών μνημείων στη σύγχρονη πολιτιστική ζωή.

Ένα ορόσημο της Καρίας, σωσμένο κόντρα στις πιθανότητες

Σε αντίθεση με πολλούς κλασικούς ναούς που σώζονται μόνο αποσπασματικά, ο Ναός του Διός Λεψύνου ξεχωρίζει για το βαθμό διατήρησής του. Σύμφωνα με τον διευθυντή των ανασκαφών, αναπληρωτή καθηγητή Δρ. Αμπούζερ Κιζίλ του Πανεπιστημίου Muğla Sıtkı Koçman, σχεδόν το 70% των αρχικών αρχιτεκτονικών λίθων παραμένει άθικτο — μια σπάνια περίπτωση στην αρχαιολογία της Ανατολίας.

Πριν αρχίσει η αποκατάσταση, οι λίθοι αυτοί ήταν διασκορπισμένοι στον χώρο, μετακινημένοι επί αιώνες από σεισμούς και φυσική φθορά. Η πρώτη φάση του έργου επικεντρώθηκε στη σχολαστική τεκμηρίωση: σχεδόν 1.000 λίθοι μετρήθηκαν, καταγράφηκαν, ταξινομήθηκαν και αναλύθηκαν ψηφιακά πριν γίνει οποιαδήποτε φυσική παρέμβαση. Μόνο μετά την ολοκλήρωση αυτής της εκτενούς απογραφής προχώρησε η συντήρηση.

Η συνάντηση της σύγχρονης μηχανικής με την αρχαία κατασκευή

Η τρέχουσα φάση της αποκατάστασης στοχεύει τόσο στο δάπεδο όσο και στις κιονοστοιχίες και των τεσσάρων προσόψεων του ναού. Η δομική σταθερότητα υπήρξε ο καθοδηγητικός άξονας σε όλη τη διαδικασία. Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στη βόρεια κιονοστοιχία, όπου αρκετοί κίονες είχαν αποκτήσει επικίνδυνη κλίση προς τα εμπρός.

«Οι κίονες αυτοί αποσυναρμολογήθηκαν προσεκτικά και τα θεμέλια κάτω από αυτούς ενισχύθηκαν», εξηγεί ο Κιζίλ. «Χωρίς σταθερή βάση, κανένα αρχαίο οικοδόμημα — όσο εντυπωσιακό κι αν είναι — δεν μπορεί να επιβιώσει σε σεισμό».

Η στρατηγική αποκατάστασης αντλεί έμπνευση από τις αρχαίες τεχνικές, αλλά αξιοποιεί και σύγχρονες τεχνολογίες, προσφέροντας μεγαλύτερη ακρίβεια και αποτελεσματικότητα. Η υβριδική αυτή προσέγγιση διασφαλίζει ότι πληρούνται τα διεθνή πρότυπα συντήρησης, ενώ παράλληλα διατηρείται η ιστορική ακεραιότητα του μνημείου.

Η Ευρωμός πέρα από τον ναό

Η αποκατάσταση του Ναού του Διός Λεψύνου αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης αρχαιολογικής εκστρατείας στην Ευρωμό. Οι πρόσφατες ανασκαφές επικεντρώθηκαν στο συγκρότημα των λουτρών και στο θέατρο, διευρύνοντας την επιστημονική κατανόηση της πολεοδομικής διάταξης και της κοινωνικής ζωής της πόλης. Το θέατρο, με ιδιωτική χορηγία, έχει ήδη φτάσει σε στάδιο παρουσίασης, ενώ οι εργασίες στα λουτρά συνεχίζονται στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας «Κληρονομιά για το Μέλλον».

Χάρη στη γεωγραφική του θέση και στην περιορισμένη μεταγενέστερη κατοίκηση, η Ευρωμός θεωρείται μία από τις πιο τυχερές αρχαίες πόλεις της Ανατολίας ως προς τη διατήρηση. Στην αρχαιότητα υπήρξε ένα από τα σημαντικά αστικά κέντρα της Καρίας, στενά συνδεδεμένο με τις τοπικές θρησκευτικές παραδόσεις γύρω από τον Δία Λεψυνό, μια ιδιαίτερη τοπική εκδοχή του θεού.

Ένα μνημείο ξανά συνδεδεμένο με το κοινό

Με την ολοκλήρωση του έργου, ο ναός θα ανακτήσει όχι μόνο την αρχιτεκτονική του συνοχή αλλά και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στους σεισμούς. Η σχεδιαζόμενη διασύνδεση των κιονοστοιχιών και στις τέσσερις πλευρές θα ενισχύσει τόσο την οπτική εντύπωση όσο και τη δομική αντοχή.