Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων 2026: Στο επίκεντρο η προστασία της ζώσας κληρονομιάς σε περιόδους κρίσεων

Σε έναν κόσμο που οι συγκρούσεις και οι φυσικές καταστροφές πολλαπλασιάζονται, η ανάγκη προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς αποκτά επείγοντα χαρακτήρα. Η φετινή Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων αναδεικνύει τον ρόλο της μνήμης, της γνώσης και της συλλογικής ευθύνης απέναντι στα μνημεία και τις κοινότητες που τα περιβάλλουν.

Το θέμα του 2026: Επείγουσα πρόληψη για τη ζώσα κληρονομιά

Κάθε χρόνο, στις 18 Απριλίου, το ICOMOS και η UNESCO τιμούν την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων, έναν θεσμό που καθιερώθηκε το 1983 με στόχο την ευαισθητοποίηση για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς. Για το 2026, το ICOMOS επέλεξε ως κεντρικό θέμα το “Emergency Response for Living Heritage in contexts of Conflicts and Disasters” – «Επείγουσα πρόληψη των καταστροφών για τη ζώσα κληρονομιά σε περιβάλλον συγκρούσεων και καταστροφών».

Η έννοια της «ζώσας κληρονομιάς» περιλαμβάνει όχι μόνο τα υλικά μνημεία, αλλά και την άυλη και φυσική διάσταση της πολιτιστικής μνήμης. Το ICOMOS επιδιώκει να αναδείξει τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες οι επιστήμονες, οι κοινότητες, οι φορείς και οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων μπορούν να ανταποκριθούν αποτελεσματικότερα σε κρίσεις που απειλούν την πολιτιστική ταυτότητα.

Η “Αρχαιολογία της Μνήμης”: Η ελληνική προσέγγιση στον φετινό εορτασμό

Το Ελληνικό ICOMOS επιλέγει να εστιάσει στην έννοια της «Αρχαιολογίας της Μνήμης», υπογραμμίζοντας ότι η προστασία των μνημείων δεν αφορά μόνο τη διάσωση της ύλης, αλλά και τη διατήρηση της γνώσης, της ιστορικής συνείδησης και της πολιτισμικής συνέχειας.

Όπως επισημαίνει το Ελληνικό Τμήμα, η υποστήριξη του άυλου πεδίου – της παιδείας, της κατανόησης της ιστορικής σημασίας των μνημείων και της συλλογικής μνήμης – είναι κρίσιμη σε κοινωνίες όπου η συνοχή και η πολιτιστική συγκρότηση δοκιμάζονται. Η απώλεια αυτής της γνώσης μπορεί να οδηγήσει σε ακούσια ή ηθελημένη καταστροφή της κληρονομιάς.

Ημερίδα στις Αχαρνές: Μια περιοχή με ιστορικό βάθος και σύγχρονες προκλήσεις

Στο πλαίσιο του εορτασμού, το Ελληνικό ICOMOS διοργανώνει ημερίδα αφιερωμένη στις Αχαρνές, μια περιοχή με σημαντική ιστορική παρουσία στο Αττικό λεκανοπέδιο. Παρά τη σπουδαιότητά της, η περιοχή έχει απολέσει το κύρος που της αναλογεί, ενώ τα αρχαία κατάλοιπα παραμένουν σε μεγάλο βαθμό αναξιοποίητα.

Η ημερίδα θα αναδείξει ζητήματα όπως: η ανάγκη διάσωσης των αρχαίων ερειπίων,η ανασύνταξη της «ερειπιώδους μνήμης» σε μια πολυεθνοτική κοινότητα, ο ρόλος της Πολιτείας στη διαχείριση και ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς,οι σύγχρονες προκλήσεις που απειλούν τη ζώσα κληρονομιά.

Το Ελληνικό ICOMOS τονίζει ότι η προστασία των μνημείων στις Αχαρνές – και σε κάθε περιοχή με ιστορικό βάθος – πρέπει να αποτελεί προτεραιότητα, όχι μόνο για λόγους πολιτιστικής ταυτότητας, αλλά και για τη συνοχή των τοπικών κοινωνιών.

Συλλογική ευθύνη και προοπτικές

Η Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων υπενθυμίζει ότι η προστασία της κληρονομιάς δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα, αλλά και κοινωνικό. Η συνεργασία επιστημόνων, πολιτών, φορέων και θεσμών αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματική διαχείριση κρίσεων που απειλούν τη μνήμη και την ταυτότητα των τόπων.

Το πρόγραμμα της ημερίδας θα ανακοινωθεί σύντομα.

ICOMOS Ελλάδος: Σοβαρές ενστάσεις για τα συνεχιζόμενα έργα στην Ακρόπολη και στην Αρχαία Αγορά

Λίγες ημέρες πριν τον εορτασμό της Διεθνούς Ημέρας Μνημείων, το Ελληνικό Τμήμα του ICOMOS εκφράζει εκ νέου την έντονη ανησυχία του για τις παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας που συνεχίζονται στην Ακρόπολη και στην Αρχαία Αγορά. Πέντε χρόνια μετά την επίσκεψη της Συμβουλευτικής Αποστολής UNESCO–ICOMOS στον Ιερό Βράχο, το Υπουργείο Πολιτισμού εξακολουθεί να υλοποιεί έργα από οπλισμένο σκυρόδεμα στον ιερό βράχο και τον περίγυρό του, παρά τις σαφείς διεθνείς συστάσεις.

Οι συστάσεις της UNESCO και η μη συμμόρφωση

Η Συμβουλευτική Αποστολή του 2022 είχε σταλεί ως απάντηση στη διεθνή κατακραυγή που προκλήθηκε το 2020, όταν ο φυσικός βράχος της Ακρόπολης καλύφθηκε εκτενώς με μπετόν και ανακοινώθηκαν νέες κατασκευές, ταράτσες και η «ανακατασκευή» της ρωμαϊκής κλίμακας στη δυτική πρόσβαση. Η έκθεση της Αποστολής ζήτησε από το Υπουργείο Πολιτισμού να συμμορφωθεί με τις κατευθυντήριες οδηγίες UNESCO/ICCROM/ICOMOS/ITCN και τη Σύμβαση Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Οι συστάσεις ήταν σαφείς: εκπόνηση Μελέτης Εκτίμησης Επιπτώσεων πριν από κάθε επέμβαση, αποστολή του φακέλου στο Κέντρο Παγκόσμιας Κληρονομιάς για αξιολόγηση και κατάρτιση Σχεδίου Διαχείρισης και Σχεδίου Τουρισμού για την Ακρόπολη. Ωστόσο, σύμφωνα με το ICOMOS, καμία από αυτές τις διαδικασίες δεν έχει εφαρμοστεί.

Παρεμβάσεις στην Ακρόπολη και πιθανή εγκατάσταση νέου ανελκυστήρα

Τα τελευταία δύο χρόνια, η απροσπέλαστη ζώνη στη νοτιοανατολική γωνία του αρχαιολογικού χώρου έχει επεκταθεί λόγω έργων που αφορούν τη μετατροπή του παλαιού μουσείου, την ανακαίνιση χώρων υγιεινής και τη στερέωση τειχών. Το ICOMOS θεωρεί πιθανό ότι οι επεμβάσεις αποσκοπούν στην εγκατάσταση δεύτερου ανελκυστήρα, ενώ παραμένει αναπάντητο γιατί δεν επισκευάζεται ο ήδη υπάρχων, ο οποίος συχνά δεν λειτουργεί.

Ωδείο Ηρώδου Αττικού: Τριετές κλείσιμο και ερωτήματα διαφάνειας

Το Ωδείο Ηρώδου Αττικού θα παραμείνει κλειστό για περισσότερα από τρία χρόνια, προκειμένου να πραγματοποιηθούν εκτεταμένες εργασίες ανακατασκευής και αναβάθμισης. Το ICOMOS επισημαίνει ότι η ανάθεση των μελετών και των έργων γίνεται με διαδικασίες που δεν διασφαλίζουν διαφάνεια ούτε συμμόρφωση με το εθνικό και διεθνές κανονιστικό πλαίσιο.

Εκτεταμένες επεμβάσεις στην Αρχαία Αγορά και τον Κεραμεικό

Στην Αρχαία Αγορά, νέες κατασκευές, χρήση βαρέων μηχανημάτων και εκτεταμένη εφαρμογή οπλισμένου σκυροδέματος έχουν μεταβάλει το τοπίο, ενώ τμήματα αρχαίων θεμελίων καλύπτονται με μπετόν. Στον Κεραμεικό, ο χώρος παραμένει περιφραγμένος, με νέες ογκώδεις κατασκευές να εγείρουν ανησυχίες για τις μεθόδους και τα υλικά που χρησιμοποιούνται.

Παράλληλα, έχουν ανακοινωθεί έργα ανάδειξης του «διατειχίσματος» στους Δυτικούς Λόφους, χωρίς να έχουν κατατεθεί οι απαιτούμενοι φάκελοι στην UNESCO.

Παραβίαση διεθνών συμβάσεων και κίνδυνος για την αυθεντικότητα των μνημείων

Το ICOMOS υποστηρίζει ότι οι παρεμβάσεις παραβιάζουν διεθνείς συμβάσεις, όπως ο Χάρτης της Βενετίας (1964) και ο Χάρτης του ICOMOS (2003), και βλάπτουν την αυθεντικότητα και ακεραιότητα των μνημείων. Επισημαίνει επίσης ότι δεν έχουν υποβληθεί Σχέδια Διαχείρισης και Τουρισμού ούτε Μελέτες Εκτίμησης Επιπτώσεων, όπως απαιτεί η UNESCO.

Τα αιτήματα του Ελληνικού ICOMOS

Το ICOMOS ζητά:

• άμεση παύση όλων των εργασιών στην Ακρόπολη και τον περίγυρό της,
• εκπόνηση και υποβολή Σχεδίου Διαχείρισης και Σχεδίου Τουρισμού,
• πλήρη Μελέτη Εκτίμησης Επιπτώσεων για όλα τα έργα.

Το ICOMOS Ελλάδας αντιδρά για τις παρεμβάσεις στον λόφο Παπούρα

Με αφορμή την αποκάλυψη ενός μοναδικού κυκλικού μνημείου στον λόφο Παπούρα, στο Καστέλι Ηρακλείου, το ελληνικό τμήμα του ICOMOS εξέφρασε την έντονη ανησυχία του για την τύχη του ευρήματος, που ήρθε στο φως στο πλαίσιο των εργασιών για τον Νέο Διεθνή Αερολιμένα Ηρακλείου. Το μνημείο, με λαβυρινθική αρχιτεκτονική και τελετουργική χρήση, χρονολογείται από το 3200 έως το 1800 π.Χ. και επαναχρησιμοποιήθηκε κατά τον 7ο αιώνα π.Χ., συνιστώντας σημαντικό τεκμήριο για τη μελέτη του μινωικού πολιτισμού και της πρώιμης λατρευτικής δραστηριότητας.

Αρχαιολογικός πλούτος και ατελής έρευνα

Το μνημείο είναι τοποθετημένο στην κορυφή του λόφου, εποπτεύοντας φυσιογνωμικά την πεδιάδα του Καστελίου και τα ορεινά τοπία της Κρήτης. Σύμφωνα με τα αρχαιολογικά δεδομένα, το συγκρότημα περιλαμβάνει μινωικό ανάκτορο, λατρευτικό σπήλαιο και διαμορφωμένο μονοπάτι, στοιχείο που τεκμηριώνει τη θρησκευτική και τελετουργική χρήση του χώρου. Το ICOMOS υπογραμμίζει πως η μέχρι σήμερα έρευνα είναι ελλιπής και δεν έχει ολοκληρωθεί, ενώ τονίζει την ανάγκη συνέχισης και επέκτασης των ανασκαφών ώστε να αποκτηθεί πλήρης εικόνα και να αποδοθεί ο τόπος στην επιστήμη και το κοινό ως επισκέψιμη αρχαιολογική ενότητα.

Απόφαση ΚΑΣ: Παρεμβάσεις μεγάλης κλίμακας απειλούν το μνημείο

Το Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο ενέκρινε επεμβάσεις πολύ μεγάλης κλίμακας στον λόφο Παπούρα, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες του νέου αερολιμένα, όπως η εγκατάσταση ραντάρ, πύργων ελέγχου και βοηθητικών κτιρίων. Οι εργασίες αυτές προβλέπουν εκτεταμένες διαμορφώσεις και «ταπεινώσεις» του λόφου, με χρήση εκρηκτικών, ενέργειες που μπορεί να προκαλέσουν ανεπίστρεπτη καταστροφή τόσο του μνημείου όσο και του αρχαιολογικού και φυσικού τοπίου της περιοχής.

Αντίθεση στις πολιτικές του ΥΠΠΟ και έκκληση για επανεξέταση

Το ελληνικό ICOMOS καταγγέλλει αυθαίρετες πρακτικές του Υπουργείου Πολιτισμού, το οποίο χρησιμοποιεί το ΚΑΣ ως νομιμοφανή μηχανισμό για την επιβολή αποφάσεων που παραβιάζουν τον αρχαιολογικό νόμο 4858/2021 και το άρθρο 24 του Συντάγματος. Κάνει λόγο για έλλειψη θεσμικής διαφάνειας και αγνόηση των εθνικών και διεθνών υποχρεώσεων για προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Πρόταση για νέα μελέτη και αποφυγή της πολιτιστικής βλάβης

Το ICOMOS ζητά την άμεση εκπόνηση νέων μελετών για την εγκατάσταση συστημάτων αεροναυτιλίας σε περιοχές που δεν θα εμποδίζουν την αρχαιολογική έρευνα και ανάδειξη του μνημείου. Χαρακτηρίζει το κυκλικό μινωικό συγκρότημα ως εύρημα κομβικής σημασίας όχι μόνο για την επιστήμη αλλά και για την ανθρωπότητα, και απευθύνει έκκληση για την αλώβητη διατήρησή του.

Εκδήλωση από το Ελληνικό τμήμα του ICOMOS για την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών 2019

Εκδήλωση πραγματοποιείται από το Ελληνικό τμήμα του Διεθνούς Συμβουλίου Μνημείων και Τοποθεσιών  I.C.OMO.S. για την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Τοποθεσιών 2019. 
Η εκδήλωση με τίτλο «Ιστορικά Τοπία – Πολιτιστικά Τοπία» πραγματοποιείται στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο (Κτήριο Αβέρωφ, Αίθουσα Τελετών, 1ος όροφος, είσοδος από Στουρνάρη 35) την Πέμπτη 18 Απριλίου 2019 και ώρα 17.00.

Η Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων και Toποθεσιών έχει καθιερωθεί από την UNESCO και το Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών (I.C.O.MO.S.) και εορτάζεται στις 18 Απριλίου.  Κάθε χρόνο το I.C.O.MO.S. προτείνει ένα θέμα, ώστε να αναδειχτεί το νόημα της ημέρας αυτής, γεγονός το οποίο αποτελεί αφετηρία για τη διεξαγωγή σειράς εκδηλώσεων από τις εθνικές και διεθνείς επιστημονικές επιτροπές του. Το θέμα εορτασμού για το έτος 2019 είναι το αγροτικό τοπίο  (Rural Landscape).