Στην επαρχία της Σμύρνης, μια σπηλιά στις ελαιόφυτες πλαγιές του Μπορνόβα παρουσιάζεται ως πιθανή γενέτειρα της Ιλιάδας και της Οδύσσειας. Ερευνητές και τοπικές αρχές επιχειρούν να μετατρέψουν μια παλιά τοπική παράδοση σε πολιτιστικό και τουριστικό πλεονέκτημα, ενισχυμένο από το νέο κύμα ενδιαφέροντος για τον Όμηρο, όπως μεταδίδει η Figaro.
Η «Κοιλάδα του Ομήρου» και η αναζωπύρωση ενός μύθου
Σύμφωνα με τον ερευνητή Altan Altin, η Οδύσσεια θα μπορούσε να έχει γραφτεί σε μια σπηλιά που δεσπόζει πάνω από τις πλαγιές του Μπορνόβα. Φυσικά εάν αυτή η θεωρία επικρατούσε θα συνέφερε τουριστικά αφού ταξιδιώτες από όλο τον κόσμο θα επισκέπτονταν τη σπηλιά εκεί που «ο Όμηρος θα είχε συνθέσει τα ποιήματά του». Η άποψη αυτή στηρίζεται σε μια αναφορά του γεωγράφου Παυσανία τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο οποίος μιλούσε για τη «σπηλιά όπου, λέγεται, ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του».
Η Σμύρνη, η Ιωνία και η διεκδίκηση της καταγωγής
Παρότι η Χίος διεκδικεί επίσης την καταγωγή του ποιητή, υποστηρίζεται η αρχαία Σμύρνη και το Μπορνόβα συνδέονται στενά με τον Όμηρο. Για να ενισχύσει την άποψή του, επικαλείται ένα ελληνιστικό ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ., το οποίο – όπως υποστηρίζει – απεικονίζει με εντυπωσιακή ακρίβεια τη σπηλιά του Μπορνόβα.
Αρχαιολογικά ίχνη και γλωσσικά δεδομένα
 |
| AHMET AYBERK CIMEN / AFP |
Ο αρχαιολόγος Mehmet Akif Erdem υπενθυμίζει ότι νομίσματα με τη μορφή του Ομήρου δείχνουν πως οι αρχαίοι Σμυρναίοι θεωρούσαν τον ποιητή δικό τους. Επιπλέον, υποστηρίζει ο ίδιος ότι η Ιλιάδα και η Οδύσσεια είναι γραμμένες σε ιωνικό και αιολικό διάλεκτο, ενισχύοντας την πιθανότητα σύνδεσης με την περιοχή.
Πως καταρίπτεται το επιχείρημα;
Τα Ομηρικά έπη δεν σώζονται σε αμιγώς ιωνική ή αιολική μορφή, αλλά σώζονται σε μια επική διάλεκτο, ένα τεχνητό γλωσσικό μίγμα που κυριαρχεί η ιωνική επιβιώνουν αιολικά στοιχεία. Επιπλέον η μορφή είναι προϊόν προφορικής παράδοσης και όχι μιας συγκεκριμένης πόλης ή διαλέκτου.οι ελληνιστικοί πάπυροι των Ομηρικών επών είναι πράγματι γραμμένοι στη μικτή επική διάλεκτο, δηλαδή στο ίδιο τεχνητό γλωσσικό μίγμα (κυρίως ιωνικό με αιολικά στοιχεία) που γνωρίζουμε από τη Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Αυτό επιβεβαιώνεται από τις σύγχρονες παπυρολογικές μελέτες του Egbert J. Bakker – “Interformulaic Homer: Evidence from the ‘Wild’ Papyri” (2022):Η μελέτη εξετάζει τους λεγόμενους “wild papyri”, δηλαδή μη τυποποιημένα ομηρικά χειρόγραφα της ελληνιστικής εποχής.Επιπρόσθετα ο Bakker δείχνει ότι οι πάπυροι διατηρούν την επική διάλεκτο, με ποικιλία τύπων, αλλά πάντα εντός του ομηρικού γλωσσικού συστήματος.
Από την πλευρά του ο C. Michael Sampson – “More on the Homeric Papyri from Karanis” (2025) αναλύει ομηρικούς παπύρους από το Καρανίς (Αίγυπτος).. Η μελέτη τουεπιβεβαιώνει ότι οι πάπυροι της ελληνιστικής περιόδου χρησιμοποιούν την επική διάλεκτο, δηλαδή το ίδιο τεχνητό μίγμα που γνωρίζουμε από τη μεταγενέστερη παράδοση.
Ακόμη ο Hexameter Papyri – Eulogikon Greek Archive διερεύνησε μεγάλο σώμα ελληνιστικών παπύρων (3ος αι. π.Χ.–7ος αι. μ.Χ.) που περιλαμβάνει: ομηρικά αποσπάσματα, ομηρικούς ύμνους, Ησιόδεια ΚΑΙ ανώνυμα έπη. Όλα αυτά είναι γραμμένα στη Homeric Epic Dialect, δηλαδή στο ίδιο μικτό επικό ιδίωμα.
Συνεπώς, οι ελληνιστικοι πάπυροι δεν παρουσιάζουν “καθαρή” ιωνική ή “καθαρή” αιολική, διατηρούν το παραδοσιακό επικό ιδίωμα, επιβεβαιώνουν ότι η επική διάλεκτος ήταν ήδη σταθεροποιημένη πριν την ελληνιστική εποχή, δείχνουν ότι η προφορική παράδοση είχε παγιώσει συγκεκριμένους τύπους, οι οποίοι συνεχίζουν να εμφανίζονται στα χειρόγραφα.
Η επική διάλεκτος έχει ρίζες και στην Ελλάδα και στη Μικρά Ασία
Οι γλωσσολόγοι συμφωνούν ότι Αιολικά στοιχεία προέρχονται από περιοχές όπου υπήρχε αιολική παρουσία: Θεσσαλία, Βοιωτία, Λέσβος, Βορειοανατολική Ελλάδα. Επίσης υπήρξαν Αιολικές αποικίες στη Μικρά Ασία (Κύμη, Σμύρνη προϊωνική, Αιολίδα). Τα δε Ιωνικά στοιχεία συνδέονται με τις περιοχές όπου άνθισε η επική παράδοση:Χίος,Σμύρνη, Μικρασιατική Ιωνία (Μίλητος, Έφεσος, Κλαζομενές). Αποσαφηνίζεται λοιπόν ότι η γλώσσα των επών είναι επική-ιωνική με αιολικά κατάλοιπα, όχι μια φυσική διάλεκτος που μιλούσε ένας συγκεκριμένος λαός.
Σημειώνεται ότι ελληνιστικοί πάπυροι επιβεβαιώνουν ότι η διάλεκτος ήταν ήδη σταθερή. Όλοι οι πάπυροι της ελληνιστικής εποχής (3ος–1ος αι. π.Χ.) που περιέχουν ομηρικά αποσπάσματα χρησιμοποιούν την ίδια μικτή επική διάλεκτο. Δεν υπάρχει καμία «αιολική έκδοση» ή «ιωνική έκδοση» των επών, σύμφωνα με τον Egbert J. Bakker – “Interformulaic Homer: Evidence from the ‘Wild’ Papyri” (2022) Ο Bakker αναλύει τους ελληνιστικούς ομηρικούς παπύρους και δείχνει ότι η επική διάλεκτος είναι σταθερή, μικτή και υπερτοπική.
Αδύνατη η αποκλειστική γεωγραφική σύνεδση
Η ομηρική επική διάλεκτος δεν ανήκει σε έναν γεωγραφικό χώρο. Όπως προαναφέραμε γεννήθηκε από την αλληλεπίδραση αιολικών και ιωνικών παραδόσεων. Μπορεί και να σταθεροποιήθηκε στη Μικρά Ασία (Ιωνία), διατήρησε όμως τα αιολικά στοιχεία από παλαιότερες φάσεις της παράδοσης όπως καταγράφεται στους ελληνιστικούς παπύρους ακριβώς ως μικτή επική γλώσσα.
Αδυναμία επισκεψιμότητας
Ωστόσο, αν ακόμη και η Τουρκικη άποψη αυτή επικρατούσε η πρόσβαση στη σπηλιά παραμένει δύσκολη στην εν λόγω σπηλιά. Επιπλέον οι τοιχογραφίες και τα γκράφιτι που φέρει δεν έχουν ακόμη χρονολογηθεί, οπότε δεν υπάρχει επίσημα καταγεγραμμένη η άποψη των ειδικών επιστημόνων.
Ο Όμηρος ως πολιτιστικό σύμβολο της Σμύρνης
Μπορεί για λόγους τουριστικούς και άλλους να διεκδικούν τον Όμηρο: Η εν λόγω σπηλια δεν ειναι ο μόνος τρόπος. Στο Μπορνόβα, ο Όμηρος είναι πανταχού παρών στο νεολιθικό Yesilova Höyük, που μια επιγραφή αναφέρει «Έζησα στο Μπορνόβα. Εδώ έγραψα την Ιλιάδα και την Οδύσσεια», αλλά και σε μια νέα προτομή του Έκτορα, που τοποθετήθηκε σε κεντρικό πάρκο
Πολιτικές αντιπαραθέσεις γύρω από το όνομα του Ομήρου
Αξίζει να σημειωθεί ότι το 2024, δημοτικοί σύμβουλοι του κυβερνώντος κόμματος πρότειναν να μετονομαστεί η κοιλάδα, θεωρώντας ότι δεν πρέπει να φέρει «ελληνικό» όνομα. Ο δήμαρχος αντέδρασε έντονα. Η αντιπαράθεση δείχνει πώς η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να γίνει πεδίο ιδεολογικής σύγκρουσης.
Ο Όμηρος ως τουριστικό και πολιτιστικό κεφάλαιο
Η επιτυχία της κινηματογραφικής Οδύσσειας έχει αυξήσει το ενδιαφέρον για τον ποιητή και τις εκδόσεις των επών. Κάτοικοι της Σμύρνης δηλώνουν υπερήφανοι για την πιθανή σύνδεση με τον Όμηρο. Παρά τους ισχυρισμούς του ο Altin καταλήγει ότι η καταγωγή του Ομήρου δεν πρέπει να διχάζει.
πηγη lefigaro.fr
