Μεσαιωνικά Μνημεία της Νάξου – Ο Φωτοδότης και ο Πύργος της Υψηλοτέρας, δύο φρουροί της Ιστορίας

 

Στη Νάξο, το φως του Αιγαίου συναντά τις σκιές της ιστορίας, τα βήματα του ταξιδιώτη δεν οδηγούν μόνο σε παραλίες και κυκλαδίτικα σοκάκια... Οδηγούν σε μνημεία που στέκουν αιώνες τώρα, φρουροί της μνήμης και της πίστης, σμιλεμένα από πέτρα, μύθο και πνευματικότητα. Η Μονή Φωτοδότη και ο Πύργος της Υψηλοτέρας δεν είναι απλώς αρχιτεκτονικά θαύματα — είναι αφηγήσεις ενός παρελθόντος που συνεχίζει να μιλά.

 Η Μονή Φωτοδότη – Το αρχαιότερο καστρομονάστηρο της Νάξου

Σε υψόμετρο 500 μέτρων, βόρεια του Δανακού, η Μονή Φωτοδότη δεσπόζει ανάμεσα σε βελανιδιές, συκιές και αμπέλια, με θέα που αγκαλιάζει το Αιγαίο και τις Δονούσες. Χτισμένη πάνω σε ερείπια παλαιοχριστιανικής βασιλικής του 6ου αιώνα, η μονή αναστηλώθηκε πλήρως το 2007, μετά από μελέτη του ΕΜΠ.

Ο ναός είναι τρίκλιτος, με τρούλο που στηρίζεται σε τέσσερις μαρμάρινους κίονες, και τέμπλο με βυζαντινά γλυπτά της περιόδου της Εικονομαχίας. Ο πρώτος όροφος, προσβάσιμος από εξωτερική πέτρινη σκάλα, φιλοξενεί αίθριο, αρχονταρίκι, κελιά και πολεμίστρες — στοιχεία που μαρτυρούν την αμυντική του λειτουργία.

 Μύθος και αφιέρωση

Σύμφωνα με την παράδοση, η μονή χτίστηκε από πριγκίπισσα που σώθηκε από θαλασσοταραχή και είδε φως στο σημείο της σωτηρίας της. Έτσι, αφιέρωσε τον ναό στον «Φωτοδότη», δηλαδή στον Χριστό. Η μονή γιορτάζει στις 6 Αυγούστου, με εσπερινό και θεία λειτουργία.

 Πρόσβαση & Ωράριο

• ΙΧ έως την Αγία Μαρίνα, και πεζοπορία 1 χλμ.

• Περιπατητικό μονοπάτι από Δανακό

• Ιούνιος & Σεπτέμβριος: 11:00–14:00

• Ιούλιος & Αύγουστος: 11:00–15:00

• Είσοδος: Δωρεάν

Ο Πύργος της Υψηλοτέρας – Το ισχυρότερο φρούριο της Νάξου

Ο Πύργος της Υψηλοτέρας, χτισμένος το 1660 από τον Ιάκωβο Κόκκο, αποτελεί το πιο ισχυρό καστρομοναστήρι του νησιού. Αρχικά φρούριο, μετατράπηκε σε μοναστήρι και λειτούργησε ως ορμητήριο και καταφύγιο στους αγώνες κατά των Ενετών.

 Αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά

Στο περίβολο δεσπόζει στρογγυλός πύργος με πολεμίστρες, επάλξεις και ζεματίστρα, θυμίζοντας τον Πύργο των Κρίσπι-Γλέζου στη Χώρα. Οι τοίχοι είναι ψηλοί και συμπαγείς, χωρίς ανοίγματα, ενισχύοντας την αίσθηση ασφάλειας και απομόνωσης.

 Ιστορική σημασία

Η οικογένεια Κόκκου, ορθόδοξοι ευγενείς, συγκρούστηκαν με την ενετική και τουρκική εξουσία, και ο πύργος αποτέλεσε σύμβολο αντίστασης και πνευματικής ανεξαρτησίας. Σήμερα ανήκει στους κληρονόμους των Ιωάννου και Σοφίας Αγγελακοπούλου.

Γιατί αξίζει να τα επισκεφθείτε

• Για να νιώσετε την ενέργεια της Νάξου πέρα από την τουριστική της εικόνα

• Για να δείτε πώς η πίστη και η αρχιτεκτονική συνυπάρχουν με την άμυνα και την ιστορία

• Για να περπατήσετε σε μονοπάτια που οδηγούν όχι μόνο σε μνημεία, αλλά σε μνήμες

• Για να ακούσετε τους μύθους που δεν γράφτηκαν ποτέ, αλλά ψιθυρίζονται ακόμη από τις πέτρες

Πηγές greektravepage.gr, i-m-paronaxias.gr, kastra.eu

Αγιος Ιωάννης Θεολόγος στον Δανακό Νάξου: Συντήρηση ενός εικονομαχικού βυζαντινού μνημείου με ιστορική και καλλιτεχνική αξία

Στη γαλήνια σιγή του Δανακού Νάξου,ένας ναός αιώνων ανοίγει ξανά τις πύλες του στους ανθρώπους και στην Ιστορία. Ο Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, εικονομαχικό μνημείο μοναδικής σημασίας για την βυζαντινή τέχνη και αρχιτεκτονική, αναστήθηκε κυριολεκτικά μέσα από τσιμέντα και σκιές λήθης. Το έργο αποκατάστασης του ναού — που πραγματοποιήθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με τη συνδρομή της ενορίας Ζωοδόχου Πηγής Δανακού — αποτελεί υπόδειγμα πολιτιστικής φροντίδας και αρχαιολογικής ευαισθησίας.

Τα θυρανοίξια του μνημείου θα τελεστούν από τον Σεβασμιώτατο Μητροπολίτη Παροναξίας κ. Καλλίνικο τη Δευτέρα 21 Ιουλίου 2025, ώρα 19:30.

Ιστορικό και αρχιτεκτονικό προφίλ του ναού

Ο κοιμητηριακός ναός του Αγίου Ιωάννη ανάγεται στη περίοδο της Εικονομαχίας (726–787, 814–842), και φέρει σπάνια χαρακτηριστικά δίκλιτου καμαροσκέπαστου αρχιτεκτονικού τύπου. Η αρχική μορφή είχε αλλοιωθεί σημαντικά από μεταγενέστερες επεμβάσεις με σκυρόδεμα, τόσο στο εσωτερικό όσο και στον περιβάλλοντα χώρο.

Εργασίες αποκατάστασης και αποκαλύψεις

Οι εργασίες περιελάμβαναν καθαίρεση των τσιμεντένιων επιστρώσεων, αποκάλυψη παλαιών αρχιτεκτονικών στοιχείων, νέα αρμολογήματα με συμβατά υλικά, και επικάλυψη των θόλων με ντόπια λίθινα πλακίδια. Στο εσωτερικό, αφαιρέθηκε το σύγχρονο τέμπλο και αναδείχθηκε το αρχικό κτιστό σύνθρονο με επισκοπικό θρόνο.

Κατά την ανασκαφική διερεύνηση αποκαλύφθηκαν τρεις κτιστοί τάφοι, μερικώς λαξευμένοι στον βράχο, που περιείχαν σκελετικά κατάλοιπα και θραύσματα με εγχάρακτη επιγραφή ΙC XC NIKA και αστέρι του Δαβίδ. Το δάπεδο ανακατασκευάστηκε με ενσωμάτωση των παλαιών πλακών και νέα υποδαπέδια ηλεκτρολογική εγκατάσταση.

Τοιχογραφικός διάκοσμος και αφιερωματικές επιγραφές

Στον ανατολικό τοίχο διατηρείται στρώμα ανεικονικής διακόσμησης,  εκεί που δεσπόζει μεγάλος διάλιθος σταυρός μέσα σε κυκλική δόξα, φολιδωτός κάμπος και γεωμετρικά-φυτικά μοτίβα. Εντοπίστηκαν επίσης θωράκια με σταυρό μέσα σε ρόμβο και αφιερωματική επιγραφή του οικονόμου Αγαπητού.

Στον βόρειο τοίχο εντοπίστηκε νεότερο στρώμα τοιχογραφίας, με σπαράγματα από σκηνή Δέησης, τον Χριστό ένθρονο, και μορφή ιεράρχη, χρονολογούμενα στην ύστερη βυζαντινή περίοδο.

Διαμόρφωση αύλειου χώρου και ανάδειξη του μνημείου

Μετά την απομάκρυνση νεότερων τάφων, διαμορφώθηκε και πλακοστρώθηκε ο εξωτερικός χώρος του ναού. Η επέμβαση επέτρεψε την εύκολη περιήγηση γύρω από το μνημείο και ανέδειξε τη θέασή του από διαφορετικούς οπτικούς άξονες, διαχωρίζοντας παράλληλα τον χώρο από το σύγχρονο νεκροταφείο.

Πολιτιστική σημασία και θεσμική υποστήριξη

Το έργο εντάσσεται στο πρόγραμμα αποκατάστασης βυζαντινών ναών της Νάξου που υλοποιεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων με εθνικούς πόρους του Υπουργείου Πολιτισμού και δωρεές της ενορίας Ζωοδόχου Πηγής Δανακού. Με την αποκατάσταση του ναού στον Δανακό, παραδίδεται στο κοινό ένα σπάνιο δείγμα της εικονομαχικής θρησκευτικής αρχιτεκτονικής.