Ρωξάνη Γιάννου: Το τραύμα και η Τέχνη ως σανίδα σωτηρίας

 

Πως θα επιλέγατε άραγε να συμβολίσετε ένα τραύμα σας; Με μια πληγή; Μια βλάβη; Μια πρόσκρουση, Μια πτώση; Πολλές λέξεις θα μπορούσαν να αποδώσουν ένα τραύμα. Δεν θα ήταν το καλύτερο μέσο αφήγησης- απόδοσης η Τέχνη;

 Η Ρωξάνη Γιάννου, εικαστικός με μεταπτυχιακές σπουδές στις Καλές Τέχνες, στην Ιστορία των Συμβόλων με εξειδίκευση στο Carl Jung, μας δίνει απαντήσεις για τη «λύτρωση» της ψυχής μέσα από τη Τέχνη.  Με αφορμή την συμμετοχή σε μια ομαδική έκθεση μας «ξεδιπλώνει» τα επιχειρήματά της υπέρ της θεραπευτικής δύναμης της Τέχνης. Ίσως είναι η ιδανική συνομιλήτρια λόγω των σπουδών της σε θέματα Ψυχικής Υγείας, Εικαστικής Θεραπείας  και λόγω της συνεργασίας της με  το Μουσείου Ηρακλειδών για τα παιδικά του προγράμματα.

Η  συμμετοχή της, λοιπόν, στην έκθεση με τίτλο «Τραύμα» σε επιμέλεια της Ιστορικού και κριτικού Τέχνης  Νικολένας Καλαϊτζάκη, η οποία είχε την εμπνευσμένη ιδέα ανάδειξης του τραύμαυτος στην εποχή, στο Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών Τσιχριτζή το προσεχές διάστημα  στάθηκε η  αρχή της συνομιλίας μας κ. Γιάννου μας για τα ψυχικά τραύματα του παρελθόντος και τον καταλυτικό τρόπο διαχείρισης τους μέσα από τη Τέχνη. Η λειτουργία της αφύπνισης μέσω της Τέχνης και της μετουσίωσης εφαρμόστηκε στο έργο που θα μας παρουσιάσει και στην έκθεση, δημιούργημα παλαιότερων εποχών , «το συμπλήρωσα, το ολοκλήρωσα τώρα, με διαφορά  σχεδόν 10 ετών.  Ξαναδούλεψα από πάνω στην επιφάνεια, ταιριάζει πολύ στο concept. Ακριβώς είναι αυτό το τραύμα να γυρνάς στα παλιά και να διορθώνεις, και να βάζεις κι άλλη στρώση» θα μου εξηγήσει.

Περιγράφοντας το  έργο με τεχνική του κολλάζ,  τις πολλαπλές επιφάνειες που αφήνουν κάποια σημεία ορατότητας και κάποια «κρύβονται» με μπογιά,  η εικαστικός  προσδιορίζει ένα συμβολισμό στην διαδικασία και μια ψυχική αναλογία.  Η έρευνα για το τραύμα άλλωστε δεν είναι άγνωστο πεδίο για εκείνη καθώς ήδη έχει σχεδιάσει ένα πρόγραμμα για την απώλεια και το πένθος που θα υλοποιήσει μαζί με την Ιστορικό Τέχνης, καθηγήτρια του Πανεπιστήμιου Frederick Μαρία Αθανασέκου στο Μεσολόγγι. Το πρόγραμμα αυτό θα περιλαμβάνει έκθεση, εργαστήρια και διαλέξεις για το πώς το τραύμα θα γίνει εφόδιο για εξέλιξη. Σε αυτό το λεκτικό ταξίδι θα προσπαθήσουμε να δούμε με μια άλλη ματιά τραύμα.

 

-Τι σημαίνει για εσάς το τραύμα;

-«Είναι κάτι που έρχεται και ξανάρχεται. Είναι σε στρώσεις, έχει πολλές διαφορετικές πτυχές. Θεωρώ ότι είναι κάτι που μας κυνηγάει, ακόμα και εάν δεν το δουλεύουμε σε μια πρώτη φάση. Γι’ αυτό και τα έργα μου  τα δουλεύω πολλές φορές, αξιοποιώ πράγματα που έχω στο σπίτι, παλιά αντικείμενα.  Γι’ αυτό και καλώ τον κόσμο στα εργαστήρια που διοργανώνω να φέρνουν μαζί τους αντικείμενα που είναι σημαντικά γι’ αυτούς, ένα γράμμα, μια φωτογραφία για να δουλέψουμε με τη δύναμη του συμβολισμού του αντικειμένου. Οπότε το τραύμα έχει να κάνει με την επαναφορά του στην επιφάνεια, στο φως και εννοείται σε ένα προστατευμένο πλαίσιο ώστε εάν δεν μπορεί να κλείσει, να μετουσιωθεί σε κάτι ουσιαστικό για την ζωή του ανθρώπου».

 

-Η Τέχνη εδώ λειτουργεί σαν διέξοδος, ως σημείο εκτόνωσης;

-«Λειτουργεί σαν σωτήρια σανίδα. Δεν υπάρχει ζωή χωρίς αυτή, μας βοηθά στη μετουσίωση και να βρίσκουμε διέξοδο από τον  ρομποτικό λήθαργο της πραγματικότητας που υιοθετούμε σήμερα. Με την έννοια αυτή η Τέχνη μας ξυπνάει, να μας θυμίζει αυτά που ξεχνάμε στην καθημερινότητα».

 

-Με αφορμή την καθημερινότητα που θίξατε, ήθελα να σας ρωτήσω, η κοινωνία μας είναι ανοιχτή στον να ακούμε τα τραύματα των άλλων και να μοιραζόμαστε τα δικά μας τραύματα;

-«Πιστεύω ότι τώρα τελευταία έχουμε καλυτερεύσει. Έχει βοηθήσει και η εισαγωγή της ψυχολογίας στα περιοδικά. Νομίζω ότι κάνουμε βήματα σε αυτό. Κάπως οι περισσότεροι μπαίνουν σε μια διαδικασία,  έχει γίνει της μόδας η ψυχοθεραπεία στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, στο εξωτερικό εδώ και χρόνια. Νομίζω είμαστε  σε καλό δρόμο, όλοι έχουν ανοίξει μια πορτούλα να ακούσουν κάποια πράγματα και να διαπραγματευτούν, να ακούσουν και του αλλουνού τον πόνο, να βοηθήσουν και να πάρουν ένα μάθημα και για τον εαυτό τους. Νομίζω ότι θα έχει απήχηση η έκθεση και γι’ αυτό τον λόγο. Γιατί όλοι είμαστε σε μια διαδικασία ψαξίματος. Βέβαια στο συλλογικό ασυνείδητο το πιο πρόσφατο τραύμα είναι η πανδημία νομίζω ότι έβαλε τους ανθρώπους σε πολύ αναστοχαστική διάθεση».

 

-Κρίνοντας από το γεγονός ότι η έκθεση αυτή θα είναι μια συλλογική προσπάθεια, θα βγείτε και θα «μοιραστείτε» πολλοί καλλιτέχνες τα «τραύματά» σας, να αναμένουμε δυνατά συνθήματα;

-«Νομίζω ότι θα έχει μεγάλη ποικιλομορφία η έκθεση, θα μιλήσουμε για διαφορετικών ειδών τραύματα και το πως ο καθένας τα χρησιμοποιεί. Νομίζω, αν και δεν έχω προλάβει να δω όλα τα έργα των καλλιτεχνών που συμμετέχουν ότι πολλά έργα καλλιτεχνών θα έχουν ως ερέθισμα για έμπνευση την πανδημία και τον εγκλεισμό, γιατί ο κόσμος είχε χρόνο να αναστοχαστε , να κλειστεί στον εαυτό του και να δει τι του φταίει, τι του αρέσει στη ζωή του. 

Δεν θεωρώ ότι θα είναι μια έκθεση που θα αφήνει βαριά –πικρή επίγευση στον επισκέπτη, αλλά θα έχει πολλά επίπεδα. Μπορείς να ανοίγεις πράγματα , ήδη παρατήρησα σε ένα έργο της έκθεση ότι μοιάζει με ένα κουτί ή φάκελο που μπορεί να ανοιχτεί, κάτι κρυφό που παλεύει να έρθει στο φως».

Από τον γαλλικό μπερέ και τον φρυγικό σκούφο στα κίτρινα γιλέκα! Διαχρονικά Σύμβολα αντίστασης. Η Τέχνη και οι αρχαιολογικές ανασκαφές συμφωνούν;

Τα κίτρινα φωσφόριζε γιλέκα έχουν μετατραπεί στην Γαλλία το τελευταίο μήνα σε σύμβολο αντίστασης στην οικονομική ύφεση, η οποία πλήττει τις ασθενέστερες οικονομικά τάξεις! Χαζεύοντας μια παραλλαγή-σχόλιο του πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά «Η ελευθερία οδηγεί τον λαό», ένα σκίτσο του Κώστα Γρηγοριάδη στην Εφημερίδα των Συντακτών, συνειδητοποίησα την διαχρονική σημασία των συμβολισμών.

 Αναλογιζόμενη ότι το εν λόγω έργο αποτυπώνει τους εξεγερμένους Γάλλους κατά της καταπίεσης στην περίφημη Ιουλιανή Επανάσταση του 1830- και όχι στην Γαλλική Επανάσταση του 1789, όπως νομίζουν οι περισσότεροι-  παρατήρησα έκπληκτη για πρώτη φορά τα ενδυματολογικά σύμβολα που επιστρατεύει ο ζωγράφος, τόσο τον φρυγικό σκούφο που φορά η γυναικεία μορφή, η οποία ενσαρκώνει την Ελευθερία όσο και τον μπερέ του ανήλικου επαναστάτη!

Στην αλληγορία του Ντελακρουά, η «Μαριάννα» (γυναικεία μορφή) λοιπόν, φορά ένα καπέλο διαχρονικό σύμβολο της ελευθερίας, το οποίο είχαν υιοθετήσει οι Ιακωβίνοι, ενώ ο νεαρός τον γαλλικό

μπερέ,  ο οποίος  στο σύγχρονο συλλογικό ασυνείδητο έχει ταυτιστεί  με την γαλλική φινέτσα, ενώ αρκετοί Γάλλοι το θεωρούν εθνικό σύμβολο τους. Όσο για την ιδιότητα του ως φορέα επαναστατικότητας θα την κατανοήσετε αρκεί να φέρεται στο μυαλό σας το φωτογραφικό πορτραίτο του Τσε Γκεβάρα με εκείνο το μαύρο μπερέ και το ασημένιο αστέρι στο μπροστινό μέρος του.

της Μαρίας Αλιμπέρτη

Η αναπαράσταση της γυναικείας μορφής που φέρει τον φρυγικό σκούφο, αποτελώντας μια αλληγορία της Ελευθερίας και της Δημοκρατίας, εμφανίζεται εικονολογικά κατά τη Γαλλική Επανάσταση.Η δε ονομασία της μορφής αυτής ως «Μαριάννα» δεν μπορεί να εντοπιστεί μετά βεβαιότητας, καθώς ήταν πολύ διαδιδόμενο ως όνομα κατά τον 18ο αιώνα.

Εκτιμάται ότι οι αντεπαναστάτες έδωσαν το ίδιο όνομα, ειρωνικά, στη Δημοκρατία.

Όσο αφορά στον φρυγικό σκούφο, αποτελεί διαχρονικά σύμβολο ελευθερίας, καθώς  φορέθηκε από τους απελευθερωμένους σκλάβους στην Ελλάδα και τη Ρώμη. Μάλλον δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι ένα παρόμοιο κάλυμμα του κεφαλιού φορούσαν οι γαλεριάνοι, δηλαδή οι καταδικασμένοι να εκτίσουν την ποινή τους ή οι δούλοι στις γαλέρες, οι οποίες «όργωναν» την Μεσόγειο.

Κατά την Τρίτη Δημοκρατία, τα αγάλματα και κυρίως οι προτομές της Μαριάννας κοσμούσαν δημόσιους χώρους με αποτέλεσμα να αναπτυχθούν διάφοροι τύποι αναπαράστασης. Με την πάροδο του χρόνου ο φρυγικός σκούφος κρίθηκε σε πολλές περιπτώσεις υπερβολικά επαναστατικός και αντικαθίσταται από ένα διάδημα ή ένα στέμμα.

Ο γαλλικός μπερές

Από την άλλη πλευρά, ο μπερές είναι συνδεδεμένος με την γαλλική επαρχία και συγκεκριμένα  κατά παράδοση το έφτιαχναν και το φορούσαν αγρότες και βοσκοί στη γαλλική επαρχία Bearn. Ετυμολογικά προέρχεται από τη λατινική λέξη "birretum" και ο όρος "bearnais berret" αναφέρεται σε ένα επίπεδο μάλλινο καπάκι που φοριέται από τους τοπικούς αγρότες, σύμφωνα με House Appeal.  Τόσο στερεό όσο και ελαφρύ, το καπέλο αυτό προσαρμοζόταν λειτουργικά και άνετα στο κεφάλι του βοσκού. Το φθηνό μαλλί Felt ήταν συνήθως η πρώτη ύλη, η οποία με νερό και πίεση, μπορούσε να σχηματιστεί σε ζεστό κάλυμμα του κεφαλιού. Λέγεται ότι  με το ίδιο υλικό  προσπαθούσαν οι αγρότες και οι βοσκοί να γεμίσουν τα παπούτσια τους για  την προστασία τους από τις καιρικές συνθήκες. 

Βέβαια, το εν λόγω καπέλο ζέστανε τα κεφάλια των διανοουμένων, των εργατών, των ποιμένων, των στρατιωτών. Η πρώτη λοιπόν διασπορά στις υπόλοιπες κοινωνικές ομάδες συνέβη όταν ο στρατός κατανόησε τις ιδιότητές του και τον οικειοποιήθηκε. Η πρακτική του πλευρά και η δυνατότητα ταυτοποίησης στο πεδίο της μάχης το κατέστησαν απαραίτητο για τους περισσότερους στρατούς. Μπλε μπερέ φορούσαν οι Chasseurs Alpins (Οπλίτες των Άλπεων), για να δηλώσουν την ιδιότητά τους ως ελίτ μέλη του γαλλικού στρατού, ενώ κόκκινο μπερέ φορούσαν οι οπαδοί του Καρλισμού στην Ισπανία. Ο δε όρος βάσκικος μπερές αποδίδεται σε ένα ιστορικό λάθος του Ναπολέοντα Γ’ που θεώρησε ότι οι Βάσκοι εφηύραν το συγκεκριμένο καπέλο καθώς τους έβλεπε πάντα να το φορούν.

Παράλληλα, ο μπερές διαχύθηκε όταν υιοθετήθηκε από την εργατική τάξη, όπως εκτιμάται από τους ιστορικούς, καθώς πολλοί αγρότες μετακόμισαν στις πόλεις για να δουλέψουν στις μανιφακτούρες και τα εργοστάσια κατά την βιομηχανική επανάσταση και έφεραν μαζί τους στις πόλεις το μπερέ.

Ο μπερές  διαδόθηκε στις διαφορετικές κοινωνικές τάξεις και ηλικίες. Στο Παρίσι,  στις ημέρες μας εμφανίσεις έκαναν ακόμη και  κινηματογραφικά αστέρια όπως η Brigitte Bardot και η Catherine Deneuve  αλλά και στο Χόλιγουντ η Γκρέτα Γκάρμπο.

Η σύνδεση με του καλλιτέχνες

Από τον 14ο και τον 15ο αιώνα, οι μπερέδες είχαν διαδοθεί στις ευρωπαϊκές καλλιτεχνικές τάξεις. Τον μπερέ φορούσαν καλλιτέχνες όπως ο Ρέμπραντ σε αυτοπροσωπογραφίες του, ενώ  και εντοπίζεται και σε έργα τέχνης του Βερμέερ.

Θεωρείται ότι υιοθετήθηκε κατά κόρον ως ένα από τα πιο χρηστικά αντικείμενα για έναν καλλιτέχνη που φιλοτεχνούσε τοπία σε υπαίθριους χώρους, προκειμένου να προστατευθούν από το κρύο το χειμώνα και τον ήλιο το καλοκαίρι. Την παράδοση αυτή συνέχισε ο Pablo Picasso, του οποίου διαθέτομε φωτογραφικές απεικονίσεις με μπερέ, ενώ και ο ίδιος έχει κάνει σειρά από σπουδές με  την ερωμένη του Μαρί Τρέζ, να φοράει το αγαπημένο του καπέλο τον μπερέ.

Ιστορικές ενστάσεις για τον γαλλικό μπερέ

Ωστόσο, τόσο η αρχαιολογία όσο και η ιστορία της Τέχνης έχουν καταδείξει ότι τα καλύμματα κεφαλής παρόμοια με το σύγχρονο μπερέ έχουν φορεθεί από την Εποχή του Χαλκού. Μάλιστα ίχνη του έχουν βρεθεί από τη Βόρεια Ευρώπη έως τη νότια δηλαδή την αρχαία Κρήτη και την Ιταλία, όπου τον φορούν οι Μινωίτες, οι Ετρούσκοι και οι Ρωμαίοι. Στην Σαρδηνία ανακαλύφθηκαν ανάγλυφα  του 2.000 π.Χ. με άνδρες που φορούσαν μπερέδες.

Τέτοια καλύμματα κεφαλής είναι δημοφιλή μεταξύ των αριστοκρατών και των καλλιτεχνών σε όλη την Ευρώπη σε όλη τη σύγχρονη ιστορία.

Σύμφωνα με το περιοδικό Dis Magazine, οι αρχαιολόγοι βρήκαν ίχνη από καπέλα παρόμοια με το μπερέ στο εσωτερικό τάφου άνδρα στην Δανία  τα εποχής του Χαλκού (3200-600 π.Χ.). Τέλος, συναντάνται και στην μεσαιωνική εικονογραφία από την οποία φέρεται να πέρασε στους πιο σύγχρονους. 

Στην αρχαία Ελλάδα και τη Ρώμη, οι ιστορικοί υποστηρίζουν ότι οι άνθρωποι φορούσαν

κυρίως δύο είδη καπέλων - το πετάσο, το οποίο ήταν ένα δισκοειδές καπέλο, και τον πύλεο, που ήταν κωνικός - και τα δύο αυτά, μαζί με την πάροδο του χρόνου, εξελίχθηκαν σε ένα επίπεδο, δισκοειδές καπέλο από μαλλί.

Πηγές : mic.com/

france-amerique.com, https://gr.ambafrance.org, www.beretbasque.fr/