Ποιοι άλλοι αρχαιολογικοί χώροι συνδέονται με τον Ιλισο;

 

Ο Ιλισός, σήμερα σχεδόν αόρατος μέσα στον αστικό ιστό της Αθήνας, υπήρξε στην αρχαιότητα ένας από τους πιο ιερούς και πολυσήμαντους τόπους της πόλης. Στις όχθες του αναπτύχθηκε ένα μοναδικό θρησκευτικό τοπίο, που μύθοι, τελετουργίες και φυσικά ιερά συνυπήρχαν με την καθημερινότητα των Αθηναίων. Εκεί όπου το νερό συναντούσε τον βράχο, λατρείες της φύσης, θεότητες των ανέμων, μυστήρια και αφηγήσεις ηρώων άφησαν τα ίχνη τους, δημιουργώντας ένα πυκνό δίκτυο μνημείων που σήμερα επιβιώνουν άλλοτε εμφανώς και άλλοτε υπαινικτικά. Από την Αγία Φωτεινή και το σπήλαιο του Πανός έως το ιερό του Βορέα και τον ναό της Αρτέμιδος Αγροτέρας, ο Ιλισός αποκαλύπτει ένα παλίμψηστο μνήμης που συνδέει τον μύθο με την ιστορία και την αρχαία πόλη με τη σύγχρονη.

Ο χώρος της Αγίας Φωτεινής και ο αρχαίος ναός

 Στο σημείο που σήμερα βρίσκεται ο ναός της Αγίας Φωτεινής, δίπλα στην κοίτη του Ιλισού, οι πηγές αναφέρουν την ύπαρξη αρχαίου ιερού, της Εκάτης.  Είναι η θεότητα πουσυνδέεται με τον θάνατο, βοηθά χαρακτηριστικά την Δήμητρα, όταν χάνεται η Περσεφόνη και τη στέλνει στον ήλιο. Αργότερα μετατράπηκε σε χριστιανικό ναό και τελικά αντικαταστάθηκε από τον σημερινό ναό του 19ου αιώνα. Από το σημείο του ναού σήμερα είναι δυνατόν να δούμε την κοίτη του ποταμού.

 Το Σπήλαιο - Ιερό του Πανός 

Οι πηγές της αναζήτησης επιβεβαιώνουν ότι υπάρχει ιερό του Πανός ακριβώς δίπλα στην Αγία Φωτεινή, στην οδό Αρδηττού, πάνω από την κοίτη του Ιλισού. Πρόκειται για αρχαίο ιερό του Πανός, με ανάγλυφο του θεού χαραγμένο στον βράχο, πιθανότατα μέρος των Παρίλισσιων Ιερών του Ιλισού, σε σημείο που υπήρχαν και άλλα μικρά ιερά της φύσης.

Ο Πάνας λατρευόταν συχνά σε σπηλιές, βράχους και φυσικά τοπία, οπότε η θέση είναι απολύτως ταιριαστή. Σήμερατο ανάγλυφο είναι αμυδρό αλλά ορατό, παριστά τον Πάνα, πιθανώς μαζί με νύμφη ή συνοδευτική μορφ, αποτελεί σπάνιο σωζόμενο παράδειγμα λατρείας του Πανός μέσα στον αστικό ιστό της Αθήνας,βρίσκεται σε περιοχή γεμάτη αρχαία ιερά (Αγροτέρα, Πύθιον, Κρόνος–Ρέα), συνδέει τον Ιλισό με τη λατρεία των φυσικών θεοτήτων, βρίσκεται σε σημείο που ο Πλάτων τοποθετεί τον διάλογο Φαίδρο. Συγκεκριμένα,στον Φαίδρο, ο Πλάτωνας τοποθετεί τον Σωκράτη και τον Φαίδρο στις όχθες του Ιλισού, σε ένα τοπίο γεμάτο πλατάνια, νερά, χλόη και τζιτζίκια. Περιγράφει ένα ειδυλλιακό τοπίο με πλατάνια, κρυστάλλινα νερά και χλοερούς λόφου.

Σύμφωνα με την παράδοση, λίγο πριν από τη Μάχη του Μαραθώνα (490 π.Χ.), ο Πάνας εμφανίστηκε σε έναν αγγελιοφόρο των Αθηναίων (συχνά αναφέρεται ο Φειδιππίδης) και υποσχέθηκε βοήθεια στους Αθηναίους προκάλεσε πανικό (ο πανικός προέρχεται από τον Πάνα) στους Πέρσες και με αυτό τον τρόπο συνέβαλε στη νίκη υπερφυσικά, γεγονός για το οποίο τον ευγνωμονούσαν οι Αθηναίοι! 

Το Ιερό του Βορέα 

Το ιερό του Βορέα πρέπει να βρισκόταν στη δεξιά όχθη του Ιλισού, κοντά στη σημερινή περιοχή του Μετς, ανάμεσα στο Ολυμπιείο και την Αγία Φωτεινή, σε σημείο όπου υπήρχε φυσικός βράχος και μικρά ιερά της φύσης. Εκτιμάται ότι πιθαννότατα ήταν  στις όχθες του Ιλισού, κοντά στο σημερινό Μετς και την Αγία Φωτεινή.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Βορέας άρπαξε την Ωρείθυια, κόρη του Ερεχθέα. Οι αρχαίες πηγές (Ηρόδοτος, Πλούταρχος) τοποθετούν τον μύθο της αρπαγής στις όχθες του Ιλισού, και η σύγχρονη αρχαιολογική πηγή που βρήκαμε επιβεβαιώνει ότι το ιερό του Βορέα ήταν μέρος του ίδιου θρησκευτικού συμπλέγματος. Αν και δεν έχει ανασκαφεί, η θέση του θεωρείται πολύ κοντά στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται η Αγία Φωτεινή, δηλαδή στο ίδιο θρησκευτικό τοπίο με το ιερό του Πανός. Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι ο Βορέας τους βοήθησε στον Περσικό Πόλεμο, καταστρέφοντας τον στόλο του Ξέρξη. Γι αυτό τον λόγο του αφιέρωσαν ιερό στον τόπο του μύθου.

Ο Ναός της Αρτέμιδος Αγροτέρας στο Μετς 

Στην περιοχή του Μετς σώζονται τα θεμέλια του ναού της Αγροτέρας Αρτέμιδος, ενός από τα σημαντικότερα ιερά της κλασικής Αθήνας. Τα Μικρά Ελευσίνια Μυστήρια τελούνταν στα Άγρα, σε αυτή τη περιοχή δίπλα στον Ιλις\σό, πολύ κοντά στο ιερό της Αρτέμιδος Αγροτέρας. Ετήσιες θυσίες τελούνταν προς τιμήν της θεάς μετά τη νίκη στον Μαραθώνα. 

Μάλιστα, ο Ηρακλής, πριν εκτελέσει τον άθλο της κατάβασης στον Άδη, έπρεπε να καθαρθεί. Η κάθαρση και η μύηση γίνονταν στα Μικρά Μυστήρια, τα οποία τελούνταν στα Άγρα, δίπλα στον Ιλισό. Ειδικότερα, ο ναός ήταν περίπτερος, ιωνικού ρυθμού, χτισμένος το 448 π.Χ., πιθανότατα από τον Καλλικράτη. Ευτυχώς σώζεται υδατογραφία του 18ου αιώνα από περιηγητές που αποτύπωσαν τον Ναό της Αρτέμιδος Αγροτέρας πριν κατεδαφιστεί. Η εικόνα είναι από τις κλασικές απεικονίσεις του James Stuart και του Nicholas Revett (1751–1753), δύο από τους σημαντικότερους περιηγητές–αρχιτέκτονες του 18ου αιώνα, που κατέγραψαν τα μνημεία της Αθήνας με ακρίβεια και καλλιτεχνική ευαισθησία. Οπότε διαθέτουμε μια οπτική μαρτυρία για τον ναό πριν την καταστροφή του έστω από τη χριστιανική περίοδο.