«Θεόφιλος sold» στο Μίνι Πειραιώς 131 – Ένα χιουμοριστικό, τρυφερό πορτρέτο του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ

Τα Αθηναϊκά Θέατρα/Stages Network εγκαινιάζουν τη νέα τους σκηνή Μίνι Πειραιώς 131, παρουσιάζοντας από την Τρίτη 6 Οκτωβρίου το έργο «Θεόφιλος sold» του Σαμσών Ρακά, σε σκηνοθεσία Όλιας Λαζαρίδου. Η παράσταση αποτελεί ένα γρήγορο, ανάλαφρο και χιουμοριστικό πέρασμα από τη ζωή και το έργο του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, φωτίζοντας την παιδική αφέλεια, τη σοφία και την αστείρευτη δημιουργικότητα του μεγάλου λαϊκού ζωγράφου.

Η νέα θεατρική σκηνή και η πρώτη συνεργασία με την Όλια Λαζαρίδου

Με το «Θεόφιλος sold», τα Αθηναϊκά Θέατρα εγκαινιάζουν τον νέο χώρο Μίνι Πειραιώς 131 και σηματοδοτούν την πρώτη συνεργασία τους με την Όλια Λαζαρίδου. Η σκηνοθέτις δημιουργεί μια παράσταση που συνδυάζει αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο, στοιχεία λαϊκού θεάματος, άρωμα τσίρκου και μουσικές, αναδεικνύοντας την ποιητική και ιδιότυπη προσωπικότητα του Θεόφιλου.

Ένα έργο εμπνευσμένο από τη ζωή του Θεόφιλου

Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ παρουσιάζεται ως ένας ταπεινός, περιπλανώμενος ζωγράφος, που αντιμετώπισε χλεύη και ειρωνεία, αλλά δεν εγκατέλειψε ποτέ τη ζωγραφική. Η παράσταση φωτίζει την παιδική του ψυχοσύνθεση, την αγάπη του για τα παιδιά και τις υπαίθριες παραστάσεις που οργάνωνε μαζί τους. Η ζωή του μοιάζει με παραμύθι – συναρπαστικό και διδακτικό – που η αφέλεια συνυπάρχει με τη σοφία ενός μεγάλου δασκάλου.

Οι συντελεστές και οι ερμηνείες

Τον Θεόφιλο ενσαρκώνει ο Χάρης Χαραλάμπους Καζέπης, βραβευμένος με το Βραβείο «Κάρολος Κουν» για ερμηνεία σε ελληνικό έργο. Μαζί του η Αριάδνη Κωνσταντακοπούλου. Σκηνικά και κοστούμια υπογράφει η Κατερίνα Γιαννακά, φωτισμούς ο Θωμάς Οικονομάκος, ενώ τις φωτογραφίες της παράστασης έχει επιμεληθεί η Έφη Καρανικόλα.

Προηγούμενες παρουσιάσεις και απήχηση

Το έργο έχει παρουσιαστεί με επιτυχία στη Σχολή Καλών Τεχνών, στο Fougaro Art Center στο Ναύπλιο και στο Παλαιό Πανεπιστήμιο (Μουσείο Ιστορίας) στην Πλάκα, κερδίζοντας το ενδιαφέρον κοινού και κριτικών.

Πρακτικές πληροφορίες

Έναρξη: Τρίτη 6 Οκτωβρίου

Ημέρες & ώρες παραστάσεων: Δευτέρα και Τρίτη, 20:30

Διάρκεια: 70’

Θέατρο Μίνι Πειραιώς 131: Πειραιώς 131, Γκάζι – Τηλ. 211 1000 365

Τιμές εισιτηρίων:  

Α & Β Ζώνη: 15€

Φοιτητικό, Ανέργων, ΑΜΕΑ (χωρίς αμαξίδιο), παιδικό έως 12 ετών: 13€ (Β’ Ζώνη)

Προπώληση:  

• more.com

• Τηλεφωνικό κέντρο: 211 1000 365

• Ταμείο Θεάτρου Αλίκη, Αμερικής 4, Αθήνα

Ομαδικές κρατήσεις:  

Τηλ. 211‑1026277 (Δευτ–Παρ 10:00–19:00)

Email: reservations@a-th.gr

«Οι Αυτοδίδακτοι: Από τον Θεόφιλο στις μέρες μας» – Νέα ομαδική έκθεση στη Γκαλερί Σκουφά

 H άγρια, ακατέργαστη δημιουργικότητα βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας έκθεσης «Οι Αυτοδίδακτοι: Από τον Θεόφιλο στις μέρες μας», που παρουσιάζει η Γκαλερί Σκουφά αύριο τις 21 Απριλίου έως τις 16 Μαΐου 2026.

Μια χαρτογράφηση της αυτοδίδακτης δημιουργίας

Η έκθεση επιχειρεί μια εικαστική διαδρομή που αρχίζει από τον Θεόφιλο Χατζημιχαήλ και φτάνει έως τη σύγχρονη εποχή, αναδεικνύοντας τη διαχρονική παρουσία των αυτοδίδακτων καλλιτεχνών στην ελληνική τέχνη.

Πρόκειται για μια γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικές περιόδους, που η ανάγκη για έκφραση υπερβαίνει την ακαδημαϊκή εκπαίδευση και αναδεικνύει την προσωπική πορεία μάθησης, πειραματισμού και δημιουργίας.

Από τη λαϊκή εικονογραφία και τη βιωματική αφήγηση έως τα σύγχρονα ιδιώματα, η αυτοδίδακτη ζωγραφική αποκαλύπτει φωνές που δεν υπακούουν σε κανόνες, αλλά γεννιούνται από την εσωτερική ανάγκη για τέχνη.

Καλλιτέχνες από διαφορετικές γενιές

Στην έκθεση συμμετέχουν παλαιότεροι και νεότεροι δημιουργοί που έχουν ξεχωρίσει για τη δύναμη και την αυθεντικότητα της δουλειάς τους. Παρά τις διαφορετικές αφετηρίες, μοιράζονται το ίδιο πάθος για την ελευθερία της έκφρασης και την ανεξάρτητη καλλιτεχνική πορεία.

Συμμετέχουν οι καλλιτέχνες:  

Αλέξης Ακριθάκης, Μίνως Αργυράκης, Σοφία Καλογεροπούλου, Κάππου, Φώτης Κόντογλου, Μποστ, Μαρία Πωπ, Niki de Saint Phalle, Ευγένιος Σπαθάρης, Σκλάβαινας, Ίρις Χαραμή, Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, Αλέξης Πλάτων Χατζημιχάλης, Έρση Χατζημιχάλη, Γιώργος Χαρίδημος, Νικόλαος Α. Χριστόπουλος.

Ένας αιώνας από την πρώτη εμφάνιση των αυτοδίδακτων

Η έκθεση τιμά και την επικείμενη επέτειο των 100 χρόνων από την πρώτη επίσημη παρουσίαση αυτοδίδακτων καλλιτεχνών στην Ελλάδα (1928–2028), στο Άσυλον Τέχνης του Νίκου Βέλμου, με την ιστορική «Έκθεσιν Ασπουδάχτων Καλλιτεχνών».

Ήταν η έκθεση όπου εμφανίστηκε για πρώτη φορά ο νεαρός τότε Γιάννης Τσαρούχης, πριν ακόμη εισαχθεί στη Σχολή Καλών Τεχνών.

Κατάλογος και θεωρητικό πλαίσιο

Η έκθεση συνοδεύεται από εικονογραφημένο κατάλογο με εισαγωγή του Μ. Ζ. Κοπιδάκη και κείμενο των Ελένης Καλλιγά – Ν. Π. Παΐσιου, που φωτίζουν την ιστορική πρόσληψη και τη σταδιακή αποδοχή των αυτοδίδακτων δημιουργών στην Ελλάδα.

Εγκαίνια & διάρκεια

Εγκαίνια: Τρίτη 21 Απριλίου 2026, 19:30–21:30

Έως  16 Μαΐου 2026

Ομιλία για τον Θεόφιλο στη Μαγνησία από τους Φίλους Αθανασάκειου Αρχαιολογικού Μουσείου Βόλου

Μια ξεχωριστή εκδήλωση αφιερωμένη στο έργο του λαϊκού ζωγράφου Θεόφιλου Χατζημιχαήλ θα πραγματοποιηθεί τον Μάρτιο του 2026 στον Βόλο. Η ομιλία θα φωτίσει άγνωστες πτυχές της παρουσίας του Θεόφιλου σε ναούς της Μαγνησίας, μέσα από νέα ερευνητικά δεδομένα.

Ομιλία του Πασχάλη Σταντζούρη για τον Θεόφιλο

Τη Δευτέρα 16 Μαρτίου 2026, στις 19:00, στην αίθουσα εκδηλώσεων του ξενοδοχείου PARK, ο αρχαιολόγος MSc Πασχάλης Σταντζούρης θα παρουσιάσει την ομιλία του με θέμα «Ο ζωγράφος Θεόφιλος Χατζημιχαήλ σε ναούς της Μαγνησίας». Η εκδήλωση διοργανώνεται από το Σωματείο «Φίλοι Αθανασάκειου Αρχαιολογικού Μουσείου Βόλου και Αρχαιολογικών Χώρων Μαγνησίας και Βορείων Σποράδων» σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μαγνησίας.

Η ομιλία αναμένεται να αναδείξει την ιδιαίτερη σχέση του Θεόφιλου με τη Μαγνησία, μια περιοχή στην οποία άφησε σημαντικό αποτύπωμα μέσα από τις τοιχογραφίες και τις εικονογραφικές του παρεμβάσεις σε ναούς και ξωκλήσια. Ο κ. Σταντζούρης θα παρουσιάσει νέα στοιχεία για την τεχνική, την εικονογραφία και τις επιρροές του ζωγράφου, φωτίζοντας το πώς ο Θεόφιλος ενσωμάτωσε το λαϊκό ύφος και την προσωπική του ματιά σε θρησκευτικά έργα.

Διοργάνωση από το Σωματείο Φίλων του Μουσείου Βόλου

Το Σωματείο «Φίλοι Αθανασάκειου Αρχαιολογικού Μουσείου Βόλου» συνεχίζει τη δράση του για την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς της Μαγνησίας, διοργανώνοντας εκδηλώσεις που συνδέουν την επιστημονική έρευνα με το ευρύ κοινό. Η συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Μαγνησίας ενισχύει τον εκπαιδευτικό και πολιτιστικό χαρακτήρα της εκδήλωσης, προσφέροντας μια ολοκληρωμένη προσέγγιση στο έργο του Θεόφιλου.

Τιμητική παρουσία του Νίκου Παρθένη

Την εκδήλωση θα τιμήσει με την παρουσία του ο Νίκος Παρθένης, ο οποίος θα ερμηνεύσει τραγούδι αφιερωμένο στον Θεόφιλο, προσθέτοντας έναν καλλιτεχνικό και συναισθηματικό τόνο στη βραδιά. Η συμμετοχή του αναμένεται να εμπλουτίσει το πρόγραμμα και να δημιουργήσει μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα γύρω από την προσωπικότητα και το έργο του μεγάλου λαϊκού ζωγράφου.

Μια βραδιά αφιερωμένη στην τέχνη και την ιστορία

Η εκδήλωση αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία για το κοινό της Μαγνησίας να γνωρίσει καλύτερα τον Θεόφιλο, έναν δημιουργό που συνδέθηκε στενά με την περιοχή και άφησε πίσω του έργα μεγάλης καλλιτεχνικής και ιστορικής αξίας. Παράλληλα, προσφέρει ένα πεδίο συνάντησης επιστημόνων, καλλιτεχνών και πολιτών που ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά του τόπου.

Το έργο «Ερωτόκριτος και Αρετούσα» του Θεόφιλου παρουσιάζεται στη δημοπρασία Vergos στο Ζάππειο

Μια σπάνια ευκαιρία για τους λάτρεις της τέχνης προσφέρει η δημοπρασία «Νεοελληνική Ζωγραφική και Γλυπτική του 19ου & 20ού αιώνα» που θα πραγματοποιηθεί την Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου στο Ζάππειο Μέγαρο. Ανάμεσα στα έργα που θα παρουσιαστούν, ξεχωρίζει το εμβληματικό «Ερωτόκριτος και Αρετούσα» του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ.

Έργο εμπνευσμένο από την κρητική λογοτεχνία

Το έργο του Θεόφιλου, λάδι σε ύφασμα διαστάσεων 59 x 59 εκατοστά, αποτυπώνει τη μυστική συνάντηση των δύο ερωτευμένων ηρώων του Βιτσέντζου Κορνάρου, οι οποίοι τιμωρήθηκαν και εξορίστηκαν για την αγάπη τους. Μέσα από τη χαρακτηριστική λαϊκή τεχνοτροπία του Θεόφιλου, αναδεικνύονται τα ιδανικά του έρωτα, της ανδρείας, της τιμής και της φιλίας, όπως τα εξυμνεί το κρητικό έπος.

Η τέχνη του Θεόφιλου στη σύγχρονη αγορά

Ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ (1871–1934), ένας από τους πιο αυθεντικούς εκπροσώπους της ελληνικής λαϊκής ζωγραφικής, συνεχίζει να συγκινεί με την αμεσότητα και την ειλικρίνεια της τέχνης του. Το έργο «Ερωτόκριτος και Αρετούσα» αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της θεματολογίας και της τεχνικής του, συνδυάζοντας λογοτεχνική έμπνευση με εικαστική αφήγηση.

Η δημοπρασία Vergos ως σημείο συνάντησης πολιτισμού και συλλεκτικής αξίας

Η δημοπρασία της Vergos αποτελεί θεσμό για τη νεοελληνική τέχνη, προσελκύοντας συλλέκτες και φιλότεχνους από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό. Η παρουσία του έργου του Θεόφιλου ενισχύει το κύρος της διοργάνωσης, προσφέροντας στο κοινό τη δυνατότητα να έρθει σε επαφή με ένα κομμάτι της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Μια κουφάλα πλατάνου φέρεται να ήταν το καταφύγιο του λαϊκού μας ζωγράφου Θεόφιλου στην Λέσβο!

Ένας μικρός παράδεισος βγαλμένος λες από τα κινηματογραφικά τοπία των επικών ταινιών, του Άρχοντα των Δαχτυλιδιών και του Χόμπιτ, βρίσκεται στο νησί της Λέσβου και μάλλον όχι τυχαία βρήκε εκεί καταφύγιο ο Θεόφιλος. 

Καθώς κατευθυνόμαστε προς τον παραδοσιακό οικισμό της Αγιάσου, στρίβουμε στην Καρίνη, μια καταπράσινη περιοχή με πλατάνια, ένα ποτάμι με γεφυράκι, πολλά κατοικίδια και πάπιες. Το σπουδαιότερο όλων, ένα παληψυλο δέντρο που λες ότι βγήκε από παραμύθι και εκεί φέρεται να έβρισκε καταφύγιο ο λαϊκός μας ζωγράφος, στην αγκαλιά αυτού του αιωνόβιου δέντρου.

της Μαρίας Αλιμπέρτη

Γνωστό μας για την μοναδική απόδοση των θρύλων και των παραδόσεων μας, αλλά και της καθημερινής ζωής των Ελλήνων, ο Θεόφιλος Χατζημιχαήλ, γεννήθηκε στη Βαρειά της Λέσβου ( κάπου στα 1870). Ανήσυχο πνεύμα, περιπλανώμενος στην ύπαιθρο ο φουστανελοφόρος, αυτοδίδακτος ζωγράφος, θέλησε να ξαποστάσει κοντά σε ένα καφενείο, άγνωστο το πότε ακριβώς. 

Τελικά φέρεται να βρήκε καταφύγιο  μέσα στην κουφάλα του δέντρου και κοιμόταν πάνω σε στρωσίδια,καθώς ο ιδιοκτήτης του καφενείου φοβήθηκε να τον κοιμίσει στο σπίτι του σκεπτόμενος τις γυναίκες του σπιτιού του. 
Ο ζωγράφος λέγεται ότι για να τον ευχαριστήσει πήρε τα πινέλα του και άρχισε να ζωγραφίζει τα ντουβάρια του καφενείου, που δυστυχώς λόγω της χειμερινής περιόδου ήταν κλειστό. Ωστόσο πληροφορίες, λένε ότι δεν έχουν διατηρηθεί καλώς τα έργα του Θεόφιλου. 

Άλλα έργα του εντοπίζονται:

Είχε συνηθίσει να ζει σαν τον μποέμ, σε ηλικία μόλις 8 χρονών το έσκασε από το σπίτι για να μην ξαναδουλέψει μαζί με τον θείο του. Από το σχολείο είχε σταματήσει, αφού δεν κατάφερνε να συγκεντρωθεί στα μαθήματα,  σχεδίαζε στα τετράδια του την ώρα του μαθήματος. Συγκεκριμένα, έφυγε για την Σμύρνη, εκεί  ο Θεόφιλος,  διορίστηκε στο Προξενείο ως θυροφύλαξ και φορούσε την αγαπημένη του στολή , την φουστανέλα. Ταξίδεψε όμως στον Πειραιά καθώς είχε προκαλέσει την μήνη των Τούρκων γιατί ζωγράφιζε τα βάσανα των Γραικών. 

Εν τέλει βρέθηκε στο Πήλιο, αφού πολέμησε στο Δομοκό και στο Βελεστίνο καθώς εκείνη την εποχή  λάμβανε χώρα ο Μακεδονικός αγώνας. Στο Πήλιο και στο Βόλο περπατούσε από χωριό σε χωριό και ζωγράφιζε  για ένα πιάτο φαΐ . 

Αξέχαστη έμεινε η Γοργόνα του,  η αδελφή του Μεγάλου Αλέξανδρου, «Ο Ρωμαίος και η Ιουλιέττα στο παράθυρο», ο Ερωτόκριτος με την Αρετούσα: «Η Αρετούσα θέτει τον στέφανον της νίκης επί της κεφαλής του Ερωτόκριτου», «Δια σχοινίου σκάλα αναβιβαζόμενος ο Ερωτόκριτος χαιρετών την Αρετούσαν», η «Θεά της Σοφίας, Αθηνά»,  «Ο Δυσέας φέρων την Ιφιγένεια την κόρην του Αγαμέμνονος εις τον Μάντην Κάλχαν ιερέα του Θεού του Απόλλωνος εις τον βωμόν του θυσιαστηρίου». Και φυσικά με τον χρωστήρα του απέδοσε πάντα και όλους τους ήρωες της Ελληνικής ιστορίας.

Ωστόσο, μαρτυρίες λένε ότι έπεφτε θύμα πολύ χοντρών αστείων και πως ένα απ’ αυτά παραλίγο να του στοιχίσει τη ζωή. Η σταγόνα ποτ φέρεται να ξεχείλισε το ποτήρι ήταν το γεγονός ότι κάποιοι κακόβουλοι έσπρωξαν επίτηδες τη σκάλα όπου ήταν ανεβασμένος και δούλευε για μία τοιχογραφία. Αυτό έγινε το 1927 και μπορεί να είναι από τους λόγους που τον έκαναν να γυρίσει στο νησί του, την Λέσβο.

Έργα του στην Λέσβο

Έργα του φέρεται να υπάρχουν σε ένα μικρό κτίσμα στον Παπάδο της Γέρας, ενώ λέγεται ότι  υπήρχαν πολλά άλλα έργα του στο Ντίπι, στην Νεάπολη και στο Ακλειδιού, τα οποία λόγω των καιρικών συνθηκών και του ασβέστη χάθηκαν. Ευτυχώς διασώθηκαν φορητά έργα του,σε σανίδια σε τενεκέδες και οτιδήποτε υλικό έπεφτε στα χέρια του.

Περίπου στα 1928, ήρθε η μοιραία συνάντηση με τον εκδότη και συλλέκτη Στρατή Ελευθεριάδη-Τεριάντ, ο οποίος αναγνώρισε την καλλιτεχνική αξία των έργων του, αγόρασε πίνακές του και έκανε μια μεγάλη παραγγελία χωρίς χρονικό όριο με σκοπό να την εκθέσει στο Παρίσι. Η υλική και ψυχική βοήθεια του

Τεριάντ και του πατέρα του, Τάκη Ελευθεριάδη, προσέφεραν στον Θεόφιλο την άνεση να δημιουργήσει πάνω από εκατόν είκοσι πίνακες μέσα σε έξι περίπου χρόνια. Τα έργα αυτά εκτέθηκαν στην Γαλλία το 1936 αποσπώντας το θαυμασμό και την αναγνώριση του κοινού. Ο Θεόφιλος, δυστυχώς, δεν πρόλαβε να δει τον θρίαμβο του. Τον Μάρτιο του 1934 τον βρήκαν νεκρό στο σπίτι του. «Καρδιακό νόσημα» αναγράφεται ως επίσιμη αιτία στο πιστοποιητικό θανάτου, αλλά κατ’ άλλους πιθανότερη αιτία ήταν η τροφική δηλητηρίαση.

Αξίζει να σημειωθεί ότι ανεγέρθηκε Μουσείο Θεόφιλου στη Βαρειά της Μυτιλήνης  από τον ίδιο τον Τεριάντ, ο οποίος το δώρισε μαζί με μια συλλογή 86 πινάκων στον δήμο Μυτιλήνης. Το ταπεινό αυτό κτίσμα που ταιριάζει στην προσωπικότητα του μεγάλου αυτού λαικού μας ζωγράφου βρίσκεται μέσα σε ελαιώνα, κοντά στο  Μουσείο Τεριάντ και αξίζει τον κόπο κάθε φιλότεχνος και μη, να επισκεφθεί και τα δυο μουσεία.

Πηγη: http://www.museumteriade.gr, http://www.lesvosgreece.gr, http://www.globalview.gr

Η υπέρτατη θυσία του Παύλου Μελά μέσα από την Τέχνη

Σαν σήμερα το 1904 έπεσε μαχόμενος και εισήλθε στο πάνθεον των Ελλήνων ηρώων ο Παύλος Μελάς, αξιωματικός πυροβολικού του ελληνικού στρατού και Μακεδονομάχος. Με την υπέρτατη θυσία του, που έλαβε χώρα στο χωριό Σιάτιστα (σημερινός Μελάς) της Καστοριάς, αφύπνισε τους Έλληνες και άνοιξε τον δρόμο για την ελευθερία της Μακεδονίας μας, το 1912 -13. Η τεράστια σημασία της εθνικής δράσης του δεν μπορούσε να περάσει απαρατήρητη από πολλούς καλλιτέχνες, που απαθανάτισαν τον μεγάλο ήρωα σε πίνακες και γλυπτά, ενώ ο ηρωισμός του ενέπνευσε δημοτικά τραγούδια, ποιήματα, ακόμα και κινηματογραφική ταινία.  

Του Ανδρέα Αναγνωστόπουλου 

Η φωτογραφία του Πάυλου Μελά με την αντάρτικη περιβολή, που τραβήχτηκε στις 21 Αυγούστου 1904 από τον Λαρισαίο φωτογράφο Γεράσιμο Δαφνόπουλο, έδωσε το έναυσμα στον σπουδαίο Έλληνα ζωγράφο Γεώργιο Ιακωβίδη να φιλοτεχνήσει, την ίδια χρονιά, τον πίνακα που απεικονίζει τον Μακεδονομάχο ήρωα. Η ίδια φωτογραφία ενέπνευσε επίσης και τον λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο να ζωγραφίσει πίνακα του Μελά το 1929.   

Ο πίνακας και η φωτογραφία του Μελά έγιναν έτσι το γνωστότερο και αιώνιο σύμβολο του Μακεδονικού Αγώνα.  Σ’ αυτήν την απεικόνιση, ο Παύλος Μελάς φορά τον περίφημο μαύρο κεντητό ντουλαμά και τα φυσεκλίκια, ενώ κρατάει ένα τυφέκιο Μάουζερ,και έχει ζωσμένο στη μέση του ένα περίστροφο. 

Ο Μελάς έστειλε το πρώτο αντίτυπο της φωτογραφίας στη σύζυγό του, Ναταλία Δραγούμη, «υπό τον όρον να μην ιδή το φως της ημέρας», αλλά να μείνει ως ανάμνηση για την ίδια και τα παιδιά του αν έχανε τη ζωή του στην αποστολή του. Ο Παύλος Μελάς θεωρούσε πως θα ήταν «κωμικό» και «μαρτύριο», εάν επέστρεφε άπρακτος, να βλέπει «την φάτσαν του έτσι μασκαρεμένην».

 Κατά τον ιστορικό Βασίλη Γούναρη, η ιστορία και η σημασία της φωτογραφίας αυτής, που μετεξελίχθηκε σε ζωγραφικό έργο, «είναι το καλύτερο παράδειγμα της απόστασης που χωρίζει τη συμβολική, σχεδόν μυθική, σημασία του Μακεδονικού Αγώνα από την ιστορία του». 

Ο Ιακωβίδης αποτύπωσε τον Παύλο Μελά σε άλλον έναν πίνακα που φιλοτέχνησε 1915. Στο εν λόγω έργο, ο ήρωας απεικονίζεται με το ξίφος του και την στολή του υπολοχαγού πυροβολικού του ελληνικού στρατού.  

Εκτός από την ζωγραφική, η λαϊκή μούσα αλλά και οι ποιητές είδαν τον Παύλο Μελά σαν άλλο Κλέφτη και Αρματολό. Σε ένα δημοτικό τραγούδι, ο ήρωας συναντάει κοπέλες και τις ρωτάει:

-Κορίτσια από την Καστοριά και τη Βλαχοκλεισούρα
Κάτι να σας ρωτήσουμε , κάτι να σας ειπούμε.
-Ποιος είσαι συ που μας ρωτάς και θέλεις να σου ειπούμε;
-Εγώ είμαι ο Παύλος ο Μελάς , της Καστοριάς Καμάρι
Της Καστοριάς της Ρούδιανης και της Βλαχοκλεισούρας*.

Σε άλλο τραγούδι αναφέρεται η αποστολή του:

Λεβέντης εξεκίνησε ’πο μέσα απ’ την Αθήνα,
Τα παλικάρια σύναξε κι' όλο το εικοσιένα.
Παιδιά μ’ μας κράζει η Καστοριά κι' όλη η Μακεδονία
Μας προσκαλούν, Μελά, τα Γρεβενά για την ελευθερία.

Χαρακτηριστικό είναι επίσης το ποίημα που αφιέρωσε για τον Παύλο Μελά ο εθνικός μας ποιητής Κωστής Παλαμάς:  

"Σε κλαίει λαός. Πάντα χλωρό να σειέται το χορτάριστον τόπο που σε πλάγιασε το βόλι, ω παλικάρι!Πανάλαφρος ο ύπνος σου· του Απρίλη τα πουλιάσαν του σπιτιού σου να τ’ ακούς λογάκια και φιλιά,
και να σου φτάνουν του χειμώνα οι καταρράχτεςσαν τουφεκιού αστραπόβροντα και σαν πολέμου κράχτες.Πλατιά του ονείρου μας η γη και απόμακρη. Και γέρνεις εκεί και σβεις γοργά.Ιερή στιγμή. Σαν πιο πλατιά τη δείχνεις, και τη φέρνεις σαν πιο κοντά."

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλές προτομές του Παύλου Μελά κοσμούν πλατείες στη Θεσσαλονίκη, την Αθήνα, την Κοζάνη και σε άλλες πόλεις της Ελλάδας. Ο ηρωισμός και η προσωπικότητα του θρυλικού Μακεδονομάχου αποτυπώθηκαν ακόμα και στη μεγάλη οθόνη, με την ταινία "Παύλος Μελάς", που γυρίστηκε το 1973 από τον σκηνοθέτη Φίλιππο Φυλακτό. Τον ήρωα υποδύεται ο ηθοποιός Λάκης Κομνηνός, ενώ την μουσική του φιλμ έγραψε ο συνθέτης Γιάννης Σπανός. 

Πηγές :

Περσεφόνη Γ. Καραμπάτη, Βασίλειος Νικόλτσιος. Παύλος Μελάς. Ένας άνθρωπος της εποχής του. Από το αρχείο της Ναταλίας Ιωαννίδου. Εκδόσεις Ίδρυμα Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, 2014.

https://paletaart.wordpress.com/

https://www.sakketosaggelos.gr/