Η Ασπίδα του Αχιλλέα του John Flaxman: Το αριστούργημα της αγγλικής αργυροχοΐας του 19ου αιώνα

 

Με αφορμή την υπογραφή για τον νέο θώλο αεράμυνας της χώρας μας και την συζήτηση για την περιβόητη ασπίδα του Αχιλλέα αναζητήσαμε την απεικόνιση αυτής στη Τέχνη. Και όντως ήρθαμε μπροστά σ' ένα εμβληματικό έργο που συνδυάζει υψηλή τέχνη, ομηρική έμπνευση και την κορυφαία τεχνική των Rundell, Bridge & Co.

Η κυκλική ασπίδα, χυτευμένη και σφυρηλατημένη σύμφωνα με το σχέδιο του John Flaxman, φέρει παραστάσεις από τη Ραψωδία Σ της Ιλιάδας. Στην πίσω όψη διαθέτει τέσσερις κρίκους για την τοποθέτηση δερμάτινων ιμάντων, ενώ είναι χαραγμένη με κωδικό, οικόσημο και την επιγραφή:

Ένα αριστούργημα της αγγλικής αργυροχοΐας

Η ασπίδα του Αχιλλέα θεωρείται το κορυφαίο δείγμα της αγγλικής αργυροχοΐας του πρώιμου 19ου αιώνα. Αποτελεί προϊόν της συνεργασίας του διάσημου οίκου Rundell, Bridge & Co. και του κορυφαίου σχεδιαστή John Flaxman, ενός από τους σημαντικότερους γλύπτες της βρετανικής Regency. Όπως σημειώνουν οι Shirley Bury και Michael Snodin, η ασπίδα αποτελεί «ένα μοναδικό παράδειγμα σύνθεσης καλών και διακοσμητικών τεχνών», ενώ ο Flaxman χαρακτηρίζεται ως «ο λαμπρότερος αστέρας της Rundell & Bridge».

Η δημιουργία της ασπίδας

Από το 1805 ο Flaxman παρείχε σχέδια στον οίκο Rundell για μεγάλες αργυροχοϊκές δημιουργίες. Ωστόσο, η ασπίδα του Αχιλλέα ήταν το μοναδικό έργο που μοντέλαρε ο ίδιος. Η έμπνευση προέρχεται από την ομηρική περιγραφή της ασπίδας που κατασκεύασε ο Ήφαιστος για τον Αχιλλέα, όταν ο ήρωας έχασε την πανοπλία του — λεία πολέμου του Έκτορα μετά τον θάνατο του Πατρόκλου.

Ο Flaxman εργάστηκε επί επτά χρόνια μέχρι να ολοκληρώσει το σχέδιο. Το 1817 δημιούργησε το γύψινο μοντέλο, ενώ ο διάσημος ζωγράφος Sir Thomas Lawrence απέκτησε ένα αντίγραφο και το χαρακτήρισε «θεϊκό έργο, ασύγκριτο σε ομορφιά, ποικιλία και μεγαλείο».

Οι εκδοχές της ασπίδας

Κατασκευάστηκαν συνολικά πέντε ασημένιες επιχρυσωμένες ασπίδες: Η πρώτη αγοράστηκε από τον Γεώργιο Δ΄ το 1821 για το επίσημο δείπνο της στέψης του. Άλλη μία απέκτησε ο Δούκας του Γιορκ (σήμερα στο Huntington Library, Καλιφόρνια). Δύο ακόμη αγοράστηκαν από τον Δούκα του Νορθάμπερλαντ και τον Κόμη του Lonsdale. Η πέμπτη, που για χρόνια θεωρούνταν «χαμένη», αγοράστηκε από τον Δούκα του Cumberland, μετέπειτα Βασιλιά του Αννόβερου, πιθανότατα το 1838. Η ασπίδα εμφανίζεται σε φωτογραφία του 1868 με τα βασιλικά κειμήλια του Αννόβερου στη Βιέννη. Πιθανότατα πωλήθηκε το 1923, όταν μεγάλο μέρος της βασιλικής συλλογής διατέθηκε μέσω οίκων της Βιέννης και του Λονδίνου.

Η ομηρική εικονογραφία του Flaxman

Ο Flaxman ακολούθησε πιστά την περιγραφή του Ομήρου. Στο κέντρο δεσπόζει ο Απόλλων στο άρμα του Ήλιου, ενώ η περιμετρική ζωφόρος περιλαμβάνει:

• γαμήλια πομπή και συμπόσιο,
• διαμάχη και δικαστική κρίση,
• πολιορκία και ενέδρα,
• μάχη,
• θερισμό και τρύγο,
• βοσκούς που υπερασπίζονται τα κοπάδια τους από λιοντάρια,
• κρητικό χορό,
• και τον Ωκεανό ως εξωτερικό περίγραμμα.

Τα σχέδια του Flaxman φυλάσσονται στο Βρετανικό Μουσείο, ενώ το γύψινο πρόπλασμα βρίσκεται στο Sir John Soane Museum.

ΠΗΓΗ: https://www.koopman.art/objdetail/779769/17782/the-royal-shield-of-achilles

Η «Οδύσσεια» του Nolan και η αρχαιολογική αλήθεια: Τι αποκαλύπτουν οι ανασκαφές στον Ελεώνα Βοιωτίας

 

Η τεράστια επιτυχία της νέας ταινίας του Christopher Nolan, The Odyssey, έχει ανοίξει μια έντονη συζήτηση γύρω από την ιστορική ακρίβεια του κινηματογραφικού έπους. Την ίδια στιγμή, οι πρόσφατες ανασκαφές στην αρχαία πόλη Ελεώνα Βοιωτίας προσφέρουν υλικό που συνδέει τον κόσμο του Ομήρου με πραγματικά αρχαιολογικά ευρήματα.

Η κινηματογραφική «Οδύσσεια» και το δύσκολο ερώτημα της ιστορικής ακρίβειας

 Παρά την τεράστια δημοτικότητά της, οι συζητήσεις γύρω από την ιστορική ακρίβεια των σκηνών και των χαρακτήρων συχνά παραβλέπουν ένα βασικό γεγονός: η «ιστορία» των ομηρικών επών είναι ένα περίπλοκο και αμφιλεγόμενο ζήτημα. Φιλόλογοι και αρχαιολόγοι προσπαθούν επί αιώνες να κατανοήσουν τον βαθμό πραγματικότητας που κρύβεται πίσω από τα έπη, τα οποία είναι δημιουργικά, εξελισσόμενα έργα, προσαρμοσμένα στις ανάγκες των ακροατών τους.

Η συζήτηση που άνοιξε η ταινία προσφέρει μια ευκαιρία στο αρχαιολογικό πρόγραμμα του Ελεώνα να αναδείξει τις υλικές συνδέσεις που έχουν έρθει στο φως μέσα από τις ανασκαφές.

Ο Ελεώνας: ένα βοιωτικό παράθυρο στον κόσμο του Ομήρου

Ο Ελεώνας, περίπου 14 χλμ. ανατολικά της Θήβας, μελετάται από το 2007 από το Canadian Institute και από το 2011 ανασκάπτεται συστηματικά από το Eastern Boeotia Archaeological Project (EBAP), σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας. Το 2026, η ομάδα επέστρεψε στο ασβεστολιθικό ύψωμα της Άρμας για έξι εβδομάδες ανασκαφών, αποκαλύπτοντας νέα στοιχεία που συνδέουν τον χώρο με τον ομηρικό κόσμο.

Παρότι μακριά από την Τρωάδα, ο Ελεών αναφέρεται δύο φορές στην Ιλιάδα:

– Στον Κατάλογο των Νεών (Β 500), ως μία από τις βοιωτικές πόλεις που έστειλαν στρατό στην Τροία.

– Στο ραψωδία Ι (10.266–267), που συνδέεται με το περίφημο κράνος από χαυλιόδοντες κάπρου του Οδυσσέα. Σύμφωνα με το έπος, ο παππούς του ήρωα, Αυτολύκος, επισκέφθηκε τον Ελεώνα και έκλεψε το κράνος από το σπίτι του Αμύντορα, γιου του Ορμένου.

Ο Ελεών εμφανίζεται και σε τρίτο σημείο της Ιλιάδας, όταν ο Φοίνιξ αφηγείται τη σύγκρουση με τον πατέρα του, περιγράφοντας το πλούσιο σπίτι του Αμύντορα και τα συμπόσια που προσπαθούσαν να κατευνάσουν τις εντάσεις.

Τι αποκαλύπτουν οι ανασκαφές: δημόσια κτίρια, εστίες και χαυλιόδοντες κάπρου

Οι ανασκαφές έχουν φέρει στο φως τρεις βασικές φάσεις του Ελεώνα κατά την Εποχή του Χαλκού:

– Προ-ανακτορική περίοδος (17ος–16ος αι. π.Χ.)  

– Ανακτορική περίοδος (15ος–13ος αι. π.Χ.)  

– Μετα-ανακτορική περίοδος (12ος–11ος αι. π.Χ.) – LH IIIC

Στον βορειοδυτικό τομέα αποκαλύφθηκε ένα πολυδωματιακό συγκρότημα της περιόδου LH IIIC, με δύο μεγάλες αίθουσες και κεντρικές εστίες — αρχιτεκτονικά στοιχεία που θυμίζουν, σε απλούστερη μορφή, το μυκηναϊκό μέγαρο. Τα κτίρια ήταν κεραμοσκεπή, με επίπεδα κεραμίδια και καλυπτήρες, γεγονός που δείχνει ότι επρόκειτο για δημόσιες κατασκευές υψηλής σημασίας.

Στον νοτιοδυτικό τομέα, όπου εντοπίστηκαν ενδείξεις λατρευτικής δραστηριότητας, βρέθηκε ένα τμήμα χαυλιόδοντα κάπρου με μικρές τρύπες από τρυπάνι — ακριβώς όπως περιγράφει ο Όμηρος για τα κράνη των ηρώων. Ένα δεύτερο θραύσμα βρέθηκε κοντά, επιβεβαιώνοντας ότι οι κάτοικοι πρόσφεραν πολύτιμα αντικείμενα, πιθανόν ως αναθήματα.

Αν και δύο χαυλιόδοντες δεν συνθέτουν ένα πλήρες κράνος (απαιτούνται περίπου τριάντα), τα ευρήματα είναι εντυπωσιακά και ενισχύουν τις συνδέσεις με τον ομηρικό κόσμο.

Ένα υλικό παράθυρο στον κόσμο του Ομήρου

Τα ευρήματα του Ελεώνα δεν αποδεικνύουν την ιστορική ακρίβεια των ομηρικών επών. Ωστόσο, προσφέρουν ένα σπάνιο παράθυρο στην Ύστερη Εποχή του Χαλκού, την εποχή που ενέπνευσε τον Όμηρο και διαμόρφωσε τον κόσμο των ηρώων. Μεγάλα δημόσια κτίρια με εστίες για συμπόσια και αφήγηση ιστοριών, καθώς και χαυλιόδοντες από κράνη πολεμιστών, συνθέτουν ένα σκηνικό που μοιάζει να αντηχεί τις μνήμες των επών.Η αρχαιολογία δεν επιβεβαιώνει τον Όμηρο — αλλά τον φωτίζει.

ΠΗΓΗ https://www.cig-icg.gr/

Ραψωδοί για 90' στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Κυριακή πρωί στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο κι ενώ γίνεται το πανδαιμόνιο από τουρίστες, όλα μοιάζουν ήρεμα και νωχελικά καθώς κρυφοκοιτάζουμε τις πρώτες αίθουσες. Το αττικό φως εισχωρεί από τα παράθυρα και σαν παράνομος εραστής χαϊδεύει τις λευκές επιφάνειες των γλυπτών. Πειρασμός: Να ξαναδούμε τους θησαυρούς του ΕΑΜ ή να περιμένουμε υπομονετικά μήπως κάποιος δεν έρθει και πάρουμε μέρος στην ανάγνωση των ραψωδιών; 

Τελικά οι προσευχές μας έπιασαν, κάποιοι δεν άκουσαν το ξυπνητήρι και ως πρώτες επιλαχούσες θα συμμετέχουμε στη δράση "Ας διαβάσουμε την Οδύσσεια"! Ακόμη δεν ξέραμε ότι θα είμαστε μάρτυρες μιας μοναδικής εμπειρίας... μιας πραγματικής μυσταγωγίας.
Σε μια μικρή αλλά ζεστή αίθουσα του μουσείου θα λάβουμε θέσεις, ο δρ Νίκος Ξανθούλης

θα μας καλωσορίσει και θα ζητήσει την συμμετοχή μας, αλλά οι περισσότεροι από το κοινό είμαστε ντροπαλοί. Το ταξίδι μας αρχίζει με τους ήχους της άρπας και το νήμα της αφήγησης ξετυλίγεται με την βελούδινη φωνή του καπετάνιου μας- μουσικοσυνθέτη κ. Ξανθούλη, ο οποίος μας τόνισε την πρόθεσή  του να ευφρανθεί η ψυχή του κάθε αναγνώστη. "Είναι μια μαγεία να διαβάζεις αυτό το κείμενο. Είναι κρίμα που κάθονται με τις ώρες στο σχολείο να ασχολούνται με κάποιες λεπτομέρειες φιλολογικές και δεν διαβάζουν ολόκληρο το κείμενο από την αρχή μέχρι το τέλος! Όπως τις τραγωδίες, εάν τις παρουσίαζαν σε θέατρα θα καταλάβαιναν πολύ περισσότερο τα παιδιά!". Μάλιστα πριν από λίγες μέρες από το ΕΑΜ σε συνεργασία με την Ελληνογαλλική Σχολή Ευγένιος, άρχισε το παγκόσμιο δρώμενο “Οδύσσεια 24”, δηλαδή η  ανάγνωση ραψωδιών από 157 ομάδες σε διαφορετικές γωνιές του κόσμου!

των Μαρίας Αλιμπέρτη - Βίκυς Καλοφωτιά

-Βίκυ μου, μπράβο σου που είχες το θάρρος να διαβάσεις. Πρέπει να ένιωσες μοναδικά. Προσωπικά μπορεί να μην  το τόλμησα, αλλά αυτός ο γλυκός ήχος της άρπας με συνεπήρε! Πολλές φορές έκλεισα τα μάτια μου και ένιωσα ως άλλος Οδυσσέας. Μοιράστηκα την αγωνία του ήρωα, ένιωσα τους χτύπους της καρδιάς του, το κύμα να με απειλεί...

-Πραγματικά, το να διαβάσω αυτό το κείμενο που με ταξίδεψε στην εποχή των μαθητικών μου χρόνων, ήταν κάτι σαν δώρο, στο οποίο δεν μπόρεσα να αντισταθώ! Κάθε λέξη με έφερνε όλο και πιο κοντά στην ψυχή του Οδυσσέα, της θάλασσας, της έντονης προσμονής του να αντικρίσει ξανά την πατρίδα! Από ένα σημείο κι έπειτα, αισθάνθηκα σαν να ήμουν εγώ εκείνη που πάλευε με τα κύματα και τη μανία του θεού Ποσειδώνα...


-Οι διαφορετικοί χρωματισμοί της φωνής των παριστάμενων όξυναν και την δική μου φαντασία.Νομίζω ότι ήταν πολύ έξυπνη ιδέα το κάλεσμα στους ακροατές να γίνουν και αφηγητές. Με αυτό το τρόπο ήταν και κοινωνοί της διαδικασίας. Πολύ πρωτότυπο, συνήθως διαβάζουν ηθοποιοί...

-Κι εμένα ομολογώ ότι αυτή η κίνηση με εξέπληξε ευχάριστα και έδωσε στην όλη εκδήλωση μια ξεχωριστή χροιά. Είχε τη μαγεία του, το να ακούει κανείς τις πολύτιμες αυτές φράσεις από ανθρώπους που βρίσκουν το θάρρος να αναλάβουν το ρόλο του αφηγητή, με κίνητρο την έντονη αγάπη τους για τον Όμηρο...

-Ξέρεις, σκεφτόμουν πόσο επίκαιρος είναι ο Οδυσσέας ως σύμβολο, ως πολύπαθος άνθρωπος που περνά από δοκιμασίες και αντιστέκεται στις δυσκολίες. Το αισιόδοξο μάλιστα είναι ότι επιτυγχάνει το στόχο του! Πραγματικά από την Οδύσσεια αντλείς αισιοδοξία!

-Αισιοδοξία και δύναμη να μάχεσαι για να πετύχεις τους στόχους σου ό,τι είδους "κύματα" και "μυθικά τέρατα" κι αν συναντάς στη διαδρομή σου! Να παλεύεις κι ας μην βλέπεις μπροστά σου στεριά! Και κάποια στιγμή θα αγκυροβολήσεις στην "Ιθάκη" σου...

  -Οι ήχοι από τα πουλάκια που κελαηδούσαν στα δέντρα στην αυλή, συνέτειναν στην κατάνυξη. Μοναδική εμπειρία ομολογουμένως! Θα το πρότεινα σε φίλους όλων των ηλικιών, ιδιαίτερα σε μαθητές καθώς την ραψωδία ζ' που διαβάσαμε, την διδασκόμαστε και στο σχολείο αλλά εδώ πρόκειται για μια διαφορετική προσέγγιση...Και τι ωραία ιδέα να μας δείξει η αρχαιολόγος κ.Κουντάνου έργα-αντικείμενα της έκθεσης "Οδύσσειες" τα οποία αναφέρθηκαν στις δυο ραψωδίες!

 -Αν η διδασκαλία της "Οδύσσειας" στο σχολείο διαμορφωνόταν με αυτόν τον πρωτότυπο τρόπο, δεν νομίζω ότι θα υπήρχε μαθητής που δεν θα ανυπομονούσε να χτυπήσει το κουδούνι για να ξεκινήσει το συγκεκριμένο μάθημα! Η μελωδία της αρχαίας λύρας, η συναισθηματική φόρτιση των στίχων, τα αγάλματα του μουσείου να ψιθυρίζουν ένα-ένα τα μυστικά τους...


-Νομίζω ότι στην επόμενη δράση, την τελευταία Κυριακή του Απριλίου, θα το τολμήσω κι εγώ να γίνω ραψωδός!

-Οπωσδήποτε, Μαρία μου! Και είμαι σίγουρη ότι θα είναι και για εσένα μια πολύτιμη εμπειρία που θα θυμάσαι έντονα, όσα χρόνια κι αν περάσουν!